Chỉ hơn chục nóc nhà từng tạo thành một mắt xích liên lạc bí mật ở phía bắc Hội An [1]. Xóm Mồ Côi được tổ chức thành căn cứ đặc thù của Thị ủy từ năm 1966, rồi bị đốt phá và buộc phải sơ tán sau cuộc tiến công tháng 10/1967 [1].
Một xóm nhỏ trên tuyến liên lạc
Hồ sơ di tích mô tả Xóm Mồ Côi nằm giữa cánh đồng Trường Lệ, gần Xóm Chiêu và Trà Quế, đồng thời ở sát khu vực nội ô do đối phương kiểm soát [1]. Theo hồi cố của người dân được bài viết dẫn lại, cây cối và lũy tre giúp người trong xóm quan sát từ bên trong, còn gây khó khăn cho lực lượng bên ngoài tiếp cận [1].
Trước khi thành căn cứ, nhiều gia đình trong xóm đã làm hầm bí mật và che chở cán bộ [1]. Hồ sơ nêu các cơ sở tại nhà Nguyễn Văn Việt, ông Tỵ, bà Lài, ông Trân, ông Nguyễn Cho và bà Bò [1]. Những chi tiết này được bài viết tổng hợp từ lịch sử Đảng bộ địa phương, hồi ký, báo cáo thành tích và ý kiến nhân chứng [1].
Cơ quan tiền phương công tác nội ô
Tháng 3/1966, Thị ủy Hội An họp chuyên đề về hoạt động nội ô và vùng yếu, chủ trương thành lập Ban cán sự công tác nội ô [1]. Ban do Trương Minh Lượng làm trưởng ban và đặt cơ quan tiền phương tại Xóm Mồ Côi [1]. Từ đó, xóm được giao cho Thị ủy quản lý; tại đây có chi bộ của đội công tác đặc biệt, chi bộ trong dân và tổ chức Đoàn thanh niên làm nhiệm vụ liên lạc, nắm tình hình, xây dựng cơ sở dẫn đường [1].
Xóm cũng là nơi huấn luyện và bàn kế hoạch cho các hoạt động quân sự [1]. Hồ sơ nhắc đến những trận đánh vào cơ quan quận lỵ Hiếu Nhơn ngày 10/6/1967 và nhà lao Hội An ngày 14/7/1967 [1].
Cuộc tấn công tháng 10/1967
Ngày 18/10/1967, đối phương bất ngờ tiến công vào xóm khi Trương Minh Lượng đang họp tại nhà Nguyễn Văn Việt [1]. Lượng rút về hướng Trà Quế nhưng hy sinh khi vừa rời xóm [1]. Nhà Nguyễn Văn Việt chứa tài liệu mật của Thị ủy; theo hồ sơ, ông đốt nhà cùng tài liệu để chúng không rơi vào tay đối phương [1].
Sau đó, người dân bị bắt giam, một số bị đày ra Côn Đảo; nhà cửa bị đốt và vườn bị san bằng [1]. Từ năm 1969, Xóm Mồ Côi lại tiếp tục làm căn cứ cho cán bộ Ban cán sự nội ô hoạt động đến ngày giải phóng [1].
Di tích này thuộc cùng mạng lưới lịch sử với nhà ông Nguyễn Gừng, nhà ông Huỳnh Đủ và các địa điểm khác được tổng hợp trong bài di tích cách mạng trong phố cổ Hội An [1].
Tra cứu liên quan
- Căn cứ và cơ sở: Xóm Chiêu, nhà ông Nguyễn Gừng
- Trận đánh: Trà Quế, các trận đánh ven Hội An
- Tổng quan: di tích cách mạng trong phố cổ Hội An
Điều còn chưa rõ
- Một số chi tiết về tổ chức và sự kiện được nguồn tổng hợp từ hồi ký, báo cáo và lời nhân chứng; cần đối chiếu các tư liệu gốc trước khi dùng như kết luận độc lập [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài nguồn cho biết năm 2013 đang lập hồ sơ trình cấp trên, nhưng phần tư liệu được tải không xác nhận kết quả xếp hạng sau đó [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di tích lịch sử cách mạng Xóm Mồ Côi”, 13/09/2013, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-lich-su/Di-tich-lich-su-cach-mang-Xom-Mo-Coi-180.html, truy cập 21/10/2026.
