Ruộng Đồng Cao được phát hiện khi người dân cải tạo ruộng lúa năm 1998 [1]. Hai đợt thăm dò khảo cổ, năm 1998 và năm 2009, ghi nhận một tầng văn hóa mỏng trên dải bồi ven dòng sông cổ, với đồ gốm, gạch vụn, tro than và một số mẩu xương [1].
Một bãi bồi ven sông cổ
Hồ sơ khảo cổ xác định địa điểm thuộc khối Lâm Sa, trước đây nằm trong xóm Hậu Xá, làng Thanh Hà, phường Cẩm Phô cũ. Khu vực rộng khoảng 150.000 m², chủ yếu trồng lúa và hoa màu [1]. Địa hình là bãi bồi ven sông cổ, thoải từ tây nam xuống đông bắc [1].
Về phía tây bắc, cách khoảng 200 m qua dòng cổ Rọc Gốm, là khu cư trú và mộ táng Sa Huỳnh Hậu Xá I. Phía đông bắc có hói nước Ao Làng nối tiếp Rọc Gốm; hồ sơ mô tả hệ thống nước xưa nối với khe Ồ Ồ, lạch Chùa Cầu và sông Hội An [1]. Khu dân cư ở phía tây nam và đông nam cũng từng phát hiện tượng đá bán thân một nam thần Chăm vào năm 1985. Nguồn định niên đại tượng ở thế kỷ VIII và xếp theo phong cách Khương Mỹ [1].
Tầng văn hóa và hiện vật
Cuộc thăm dò đầu tiên có diện tích 8 m². Năm 2009, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An phối hợp với khoa Sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, thăm dò thêm 15 m² [1]. Mặt cắt hố đào cho thấy các lớp phù sa, cát lòng sông bồi lắng không đều. Từ mặt ruộng xuống khoảng một mét, đất chịu tác động mạnh của quá trình feralit hóa [1].
Hiện vật tập trung trong lớp phù sa pha cát sét. Hồ sơ xác định một tầng văn hóa dày 10 – 50 cm, nằm trong khoảng trũng dạng lòng chảo kéo theo hướng đông – tây. Gốm đất nung có nhiều mức độ thô mịn, thuộc các loại đồ đựng như nồi, vò hoặc hũ, ấm, bát và đĩa. Cùng lớp đất đen có tro than, mẩu xương và nhiều gạch vụn [1].
Việc phân loại dựa trên chất liệu, kỹ thuật, màu sắc và hoa văn. Mảnh nồi gốm thô có xương đen, lẫn hạt cát nhỏ; một số miệng loe xiên, thân có vai gãy hoặc không có vai, trang trí văn thừng kết hợp vạch chéo [1]. Hồ sơ còn ghi nhận hũ, vò, ấm, ngói và gạch, bên cạnh các loại hình nồi quen thuộc trong giai đoạn Sa Huỳnh muộn [1].
Niên đại và cách đọc kết quả
Tác giả hồ sơ nhận thấy loại hình, chất liệu, màu sắc và hoa văn gốm có điểm tương đồng với tầng văn hóa II của di chỉ Trà Kiệu và các địa điểm ở Hội An. Từ so sánh đó, nguồn đoán định niên đại Đồng Cao vào khoảng thế kỷ II – IV sau Công nguyên, tương ứng thời kỳ văn hóa Chăm [1]. Đây là niên đại được suy định qua đối chiếu hiện vật, không phải mốc tuyệt đối được nêu từ một phép đo độc lập trong bài [1].
Hồ sơ đồng thời mô tả sự tiếp nối với giai đoạn Sa Huỳnh muộn và những biến đổi thể hiện ở kiểu dáng, chất liệu, màu gốm, hoa văn. Tác giả cho rằng địa điểm phản ánh một điểm cư trú ven sông trong một giai đoạn nhất định, có quan hệ với các di tích hai bờ dòng chảy cổ, gồm Hậu Xá, Thanh Chiếm, An Bang, Trảng Sỏi, Đồng Nà và Xuân Lâm [1].
Tra cứu liên quan
- Cụm di tích khảo cổ: di chỉ Bàu Đà, mộ táng Xuân Lâm, di chỉ Đồng Nà
- Địa giới: phường Hội An
- Lịch sử khu vực: các di chỉ khảo cổ trong phố cổ Hội An
Điều còn chưa rõ
- Hồ sơ không cung cấp kết quả phân tích định tuổi tuyệt đối cho tầng văn hóa Đồng Cao; niên đại thế kỷ II – IV là nhận định qua so sánh [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng bảo tồn và phạm vi di chỉ hiện nay không được cập nhật trong bài nguồn năm 2013 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di chỉ ruộng Đồng Cao”, 28/08/2013, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-khao-co/di-chi-ruong-dong-cao-120.html, truy cập 21/10/2026.