Trong nhiều công trình nghiên cứu lịch sử, văn hóa và địa chí của vùng xã Đại Lộc (trước 7/2025 thuộc huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam), thời điểm thành lập huyện Đại Lộc xưa thường được ghi là năm 1899 hoặc năm 1900; năm 2019, địa phương từng chọn mốc 1899 khi tổ chức kỷ niệm 120 năm thành lập huyện [1]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ việc sách *Đại Nam nhất thống chí* chép cả hai năm Thành Thái thứ 11 (1899) và Thành Thái thứ 12 (1900) ở các mục khác nhau [1]. Khi đối chiếu với bộ biên niên *Đại Nam thực lục – Chính biên Đệ lục kỷ Phụ biên*, thời điểm lập huyện được ghi nhận vào tháng 9 năm Canh Tý, niên hiệu Thành Thái thứ 12 (1900) [1].
Hai mốc năm 1899 và 1900 trong Đại Nam nhất thống chí
Theo tác giả Phan Xuân Quang trên Báo Đà Nẵng, căn cứ gần như duy nhất để các công trình trước đây xác định năm thành lập huyện Đại Lộc là quyển thứ 5 của bộ *Đại Nam nhất thống chí* do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn dưới thời vua Duy Tân [1]. Tập địa chí này giới thiệu quá trình hình thành tỉnh Quảng Nam xưa cùng các phủ, huyện đương thời gồm phủ Điện Bàn, huyện Diên Phước, huyện Hòa Vang, huyện Duy Xuyên, huyện Đại Lộc, phủ Thăng Bình, huyện Lễ Dương, huyện Quế Sơn, phủ Tam Kỳ và huyện Hà Đông, kèm các mục về hình thế, khí hậu, phong tục, thành trì, học hiệu, hộ khẩu, sơn xuyên, khe đầm, cổ tích, lăng mộ và nhân vật [1].
Trong bản dịch *Đại Nam nhất thống chí* của Tư Trai Nguyễn Tạo (Nha Văn hóa Bộ Quốc gia Giáo dục xuất bản năm 1964, trang 9 – 10), mục viết về huyện Đại Lộc chép rằng đất huyện nguyên thuộc hai huyện Diên Phước và Hòa Vang [1]. Vào năm Thành Thái thứ 12 (1900), triều đình trích 30 châu, xã thuộc tổng Hoài Mỹ và 30 châu, xã, thôn thuộc tổng Đại An của huyện Diên Phước; đồng thời trích 21 xã thuộc tổng Đức Hòa và 6 phường, thôn thuộc tổng Phú Khê của huyện Hòa Vang [1]. Ngoài ra, triều đình lấy 10 xã, thôn của tổng Phước Tường ở gần phía nam sông Lỗ Đông, 6 xã, thôn trong tổng An Châu thuộc huyện Hòa Vang cùng thôn phía nam xã Đông Bích (tổng An Châu, gọi là Đông Bích nam thôn) và thôn phía nam xã An Ninh (gọi là An Ninh nam thôn), gộp thành 21 xã, thôn để đặt làm tổng An Phước, rồi lập ra huyện Đại Lộc lệ thuộc phủ Điện Bàn [1]. Cũng trong năm Thành Thái thứ 12 (1900), xã Phú Thứ Thượng ở tổng An Mỹ, huyện Quế Sơn được trích để sáp nhập vào tổng Đại An; toàn huyện khi đó quản lãnh 5 tổng với 109 xã, thôn, phường, châu [1].
Tuy nhiên, ngay trong bộ sách này lại xuất hiện hai mốc thời gian khác nhau [1]. Ở các mục viết về huyện Hòa Vang và huyện Diên Phước, việc cắt một số xã, thôn, tổng để đặt thêm huyện Đại Lộc đều được chép vào năm Thành Thái thứ 12 (1900), nhưng ở phần viết chung về tỉnh Quảng Nam và phủ Điện Bàn (trang 7) lại ghi việc đặt thêm huyện Đại Lộc vào năm Thành Thái thứ 11 (1899) [1]. Theo bài báo, việc tồn tại hai thời điểm trong cùng một bộ sách có lẽ là lý do khiến các công trình lịch sử, văn hóa, địa chí xuất bản về sau ghi năm thành lập là 1899 hoặc 1900 [1].
Ghi chép tháng 9/1900 trong Đại Nam thực lục
Một nguồn tư liệu khác của Quốc sử quán triều Nguyễn giúp đối chiếu thời điểm lập huyện là tập *Đại Nam thực lục – Chính biên Đệ lục kỷ Phụ biên* (Nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ ấn hành năm 2012) [1]. Nguyên bản chữ Hán của phần *Phụ biên* này chưa từng được triều Nguyễn khắc in và trước đó chưa được dịch ra chữ Quốc ngữ [1]. Văn bản dùng để dịch và giới thiệu là bản thảo chép tay duy nhất hiện được biết đến, do nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh nhờ chụp lại tại Trường Viễn Đông Bác cổ (Pháp) gửi về trong nước và trực tiếp phiên dịch [1]. Nội dung công trình chủ yếu ghi chép các sự kiện và quá trình vận động xã hội tại các tỉnh thuộc Trung Kỳ, Bắc Kỳ từ năm 1889 đến năm 1916, trong đó có việc điều chỉnh hành chính của triều đình nhà Nguyễn [1].
Tại quyển 12 (trang 380), mục viết về năm Canh Tý, niên hiệu Thành Thái thứ 12 (1900) ghi nhận vào tháng 9, triều đình đặt thêm huyện Đại Lộc ở Quảng Nam [1]. Theo đoạn sử này, huyện mới được lập trên cơ sở trích từ huyện Hòa Vang 49 xã, thôn thuộc 3 tổng Đức Hòa, An Phước, Phú Khê; trích 59 xã, thôn thuộc hai tổng Đại An, Mỹ Hòa, 2 châu, phường thuộc tổng Phú Mỹ của hạt ấy và xã Phú Thứ Thượng thuộc huyện Quế Sơn [1]. Huyện Đại Lộc được xếp vào loại huyện “nhiều việc”, tổng cộng gồm 5 tổng, 110 xã, thôn, phường, ấp; huyện lỵ đặt ở địa phận châu Đông Lâm và quan lại được bổ nhiệm chiếu theo lệ các huyện [1]. Bài báo giải thích rằng việc xếp vào loại “nhiều việc” có nghĩa đây là địa phương có địa bàn rộng, dân cư đông, nhiều lĩnh vực cần chính quyền tăng cường quản lý [1].
Về nguyên nhân đặt thêm huyện, *Đại Nam thực lục – Chính biên Đệ lục kỷ Phụ biên* (trang 380 – 381) cho biết Tổng đốc Nam Ngãi Nguyễn Hữu Thảng nhận thấy phủ Điện Bàn có địa thế rộng lớn (nguyên gồm 10 tổng, 226 xã, thôn), còn các tổng thuộc huyện Hòa Vang có tất cả 285 xã, thôn [1]. Vì lo ngại việc đòi thúc sưu thuế đinh điền bị chậm trễ, Tổng đốc Nguyễn Hữu Thảng đã làm tập tấu xin tùy theo địa thế liền nhau để chước lượng đất đai đặt thêm huyện nhằm tiện việc quản trị, và được triều đình chuẩn y [1].
Đối chiếu hai nguồn sử liệu triều Nguyễn
Khi so sánh hai công trình cùng do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, tác giả Phan Xuân Quang chỉ ra rằng nội dung cơ bản về việc cắt đất lập huyện là giống nhau, chỉ chênh lệch về số lượng đơn vị cơ sở (một bên ghi 109 xã, thôn, phường, châu; một bên ghi 110 xã, thôn, phường, ấp) và tên gọi tổng Hoài Mỹ so với tổng Mỹ Hòa [1].
Về thời điểm thành lập, *Đại Nam nhất thống chí* ghi cả hai mốc 1899 và 1900, còn *Đại Nam thực lục – Chính biên Đệ lục kỷ Phụ biên* chỉ ghi tháng 9 năm Thành Thái thứ 12, tức năm Canh Tý 1900 (năm âm lịch này nhuần hai tháng 8) [1]. Tác giả bài báo nhận định *Đại Nam nhất thống chí* thuộc dạng biên khảo nên dễ có sự nhầm lẫn nhất định (hoặc do quá trình biên dịch), trong khi *Đại Nam thực lục – Chính biên Đệ lục kỷ Phụ biên* được biên soạn theo dạng biên niên, ghi chép theo trình tự thời gian nên có độ chính xác và cụ thể cao hơn; từ đó khẳng định huyện Đại Lộc được thành lập vào tháng 9/1900 [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính mới trên địa bàn Đại Lộc cũ: xã Đại Lộc, xã Hà Nha, xã Thượng Đức, xã Vu Gia, xã Phú Thuận
- Các địa danh liên quan: xã Hòa Vang, xã Quế Sơn, xã Duy Xuyên, xã Thăng Bình
- Bảng tra hành chính: bảng tra phường, xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ thuộc phường, xã nào
Điều còn chưa rõ
- Ngày thành lập cụ thể trong tháng 9/1900 của huyện Đại Lộc vẫn chưa được xác định; theo bài báo, cần tiếp tục sưu tầm và xác minh qua các bản tấu của tỉnh Quảng Nam cùng các cơ quan triều Nguyễn có bút phê của vua Thành Thái [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Sự chênh lệch giữa con số 109 xã, thôn, phường, châu (trong *Đại Nam nhất thống chí*) và 110 xã, thôn, phường, ấp (trong *Đại Nam thực lục – Chính biên Đệ lục kỷ Phụ biên*), cũng như hai cách ghi tên tổng Hoài Mỹ và tổng Mỹ Hòa, chưa rõ xuất phát từ nguyên bản chữ Hán hay quá trình phiên dịch [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí cụ thể của huyện lỵ tại địa phận châu Đông Lâm năm 1900 khi đối chiếu với địa giới thôn, xã hiện nay chưa được bài nguồn nêu chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Phan Xuân Quang, “Đại Lộc năm 1900”, Báo Đà Nẵng, 24/4/2022, https://baodanang.vn/dai-loc-nam-1900-3060573.html, truy cập 23/10/2026.