Tại địa bàn xã Tiên Phước (trước 7/2025: xã Tiên Mỹ, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam), Nghĩa trủng Tiên Phú Tây là khu mộ chung quy tập hài cốt những nghĩa quân tử trận trong phong trào Nghĩa hội Quảng Nam [1]. Theo Báo Đà Nẵng năm 2017, khu nghĩa trủng này đã tồn tại hơn 100 năm, được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa nghệ thuật cấp tỉnh và được cư dân địa phương duy trì lễ giỗ chung vào ngày 16/2 âm lịch hằng năm [1].
Di tích Nghĩa trủng Tiên Phú Tây và lễ tế mùa xuân 16/2 âm lịch
Theo bài viết đăng tháng 3/2017 trên Báo Đà Nẵng, di tích Nghĩa trủng Tiên Phú Tây nằm trên đất xã Tiên Mỹ, huyện Tiên Phước cũ (nay thuộc xã Tiên Phước) và còn được gọi là Nghĩa trủng Nghĩa hội Quảng Nam [1]. Đây là nơi an nghỉ của các nghĩa quân hy sinh trong phong trào Nghĩa hội; văn bản bài báo năm 2017 ghi kèm mốc năm “(1858)” ngay sau cụm từ phong trào Nghĩa hội [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Tính đến thời điểm bài báo công bố năm 2017, khu mộ tập thể này đã tồn tại hơn 100 năm và được Nhà nước xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa nghệ thuật cấp tỉnh [1]. Hài cốt nghĩa quân được quy tập về đây để người dân địa phương trông coi, hương khói [1].
Theo thông lệ ở vùng đất Tiên Mỹ cũ, cứ đến ngày 16/2 âm lịch hằng năm, người dân thôn 1 cùng cư dân vùng lân cận trong xã Tiên Mỹ cũ đứng ra tổ chức ngày giỗ chung cho các nghĩa quân được quy tập tại Nghĩa trủng Tiên Phú Tây [1]. Lễ tế mùa xuân vào ngày 16/2 âm lịch được duy trì qua nhiều thế hệ như một sinh hoạt cộng đồng nhằm tưởng niệm người đã khuất và truyền lại câu chuyện lịch sử của địa phương [1].
Các nghĩa trủng khác gắn với Nghĩa hội Quảng Nam và phong trào chống Pháp
Trong cùng bài ghi nhận về tục tế nghĩa trủng trên đất Quảng Nam cũ năm 2017, Báo Đà Nẵng cho biết ngoài Nghĩa trủng Tiên Phú Tây ở Tiên Phước, hài cốt quân Nghĩa hội Quảng Nam tử trận còn được chôn cất tại Nghĩa trủng đàn (sau gọi là Nghĩa trung viên) ở làng La Qua, thuộc phường Điện Bàn (trước 7/2025: xã Điện Minh, thị xã Điện Bàn) [1]. Theo sử làng La Qua được bài báo dẫn lại, khu đất này ban đầu là bãi đất trống rộng 4 mẫu ở phía đông, tả môn Thành tỉnh Quảng Nam, ở giữa có trường diễn tập tượng binh và khuôn viên chùa Nghĩa trủng rộng hơn 3 sào [1]. Từ năm 1858, quân triều đình nhà Nguyễn tử trận khi giao chiến với quân Pháp, tù nhân bị giam trong nhà lao tỉnh và quân Nghĩa hội Quảng Nam tử trận được đưa về chôn cất tại đây; tên gọi nơi thờ âm linh từng được dùng để che mắt quân Pháp về mục đích thờ người tử trận vì nước [1].
Tại vùng Đại Lộc cũ, bài báo nêu thêm địa điểm cồn Văn Thánh ở xã Vu Gia (trước 7/2025: xã Đại Minh, huyện Đại Lộc), nơi vừa thờ sự học vừa là nghĩa trủng tưởng niệm nghĩa sĩ trận vong [1]. Theo Báo Đà Nẵng, miếu Văn Thánh xưa có địa thế vắng vẻ nên từng là nơi các sĩ phu họp bàn mưu sự gắn với các trận Gò Mùn, Hà Nha, Mù U, đò Ông Đốc, đồng Gia Cốc, nơi Đỗ Đăng Tuyển lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp và nơi nổ ra cuộc đấu tranh chống sưu cự thuế của dân 9 xã Sông Côn [1]. Năm 1887, khu vực này trở thành nơi chôn cất thi hài của hàng trăm sĩ phu, chiến sĩ trong phong trào Cần Vương và là mộ tập thể của những người tham gia chống sưu cự thuế [1].
Tục tế nghĩa trủng tại các làng quê xứ Quảng
Theo Báo Đà Nẵng, cùng với lễ tế ngày 16/2 âm lịch ở Nghĩa trủng Tiên Phú Tây, tập quán chăm sóc và tế lễ nghĩa trủng được duy trì ở nhiều làng quê như La Qua, Hà Tân và Nghĩa Tây [1]. Tại làng La Qua, dân làng được giao chăm sóc phần mộ trong và ngoài thành tỉnh, tổ chức lễ tu tảo phần mộ vào ngày 25 tháng Chạp và cứ 3 năm lập trai đàn chẩn tế một lần vào rằm tháng Bảy; khu nghĩa trủng này về sau được dời từ khuôn viên chùa Nghĩa trủng về xứ Cổ Tháp, thôn Trung Phú gần đình La Qua, được các ông Nguyễn Nho Trác, Nguyễn Nho Hiên, Nguyễn Văn Nhiệm, Phạm Quốc tổ chức lạc quyên trùng tu vào mùa thu năm Nhâm Tý 1972, công nhận di tích cấp tỉnh năm 2005 và trùng tu năm 2012 với kinh phí 300 triệu đồng từ UBND tỉnh Quảng Nam cũ cùng 100 triệu đồng đối ứng của huyện Điện Bàn cũ [1].
Tại làng Hà Tân thuộc xã Thượng Đức (trước 7/2025: xã Đại Lãnh, huyện Đại Lộc), theo lời kể của ông Võ Văn Việt (80 tuổi vào năm 2017, người làng Hà Tân), lễ cúng làng và tế nghĩa trủng diễn ra vào ngày 25 tháng Chạp tại khu vực có tục danh gò Lăng, cấm Thị xứ – nơi xưa có rừng thị già dân làng không ai chặt phá [1]. Dịp này, dân làng Hà Tân cúng tế âm linh và các chiến sĩ trận vong ở vùng “9 xã sông Côn”, kết hợp ngày giỗ tiền hiền của 12 tộc họ khai phá làng cùng lễ giỗ vợ chồng ông bà Lê Công Sử – Nguyễn Thị Hành (hai người không có con, từng cúng 70 mẫu đất cho làng sau khi khai thác) [1]. Còn tại thôn Nghĩa Tây thuộc xã Đại Lộc (trước 7/2025: xã Đại Nghĩa, huyện Đại Lộc), theo Trưởng thôn Võ Văn Thu, lễ tế nghĩa trủng gắn với nghi thức giẫy mả trủng được tổ chức vào ngày 16/3 âm lịch hằng năm cho những mộ phần không người hương khói được quy tập về khu nghĩa địa tập trung của làng [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính liên quan: xã Tiên Phước, phường Điện Bàn, xã Vu Gia, xã Thượng Đức, xã Đại Lộc
- Lịch sử và di tích cùng chủ đề: Nghĩa hội Quảng Nam, nghĩa trủng Hòa Vang
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường, xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Bài báo nguồn năm 2017 viết cụm từ “phong trào Nghĩa hội (1858)” khi giới thiệu Nghĩa trủng Tiên Phú Tây [1]; mốc năm 1858 gắn với Nghĩa hội Quảng Nam tại đoạn này cần được đối chiếu thêm với hồ sơ di tích gốc [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm lập Nghĩa trủng Tiên Phú Tây, số lượng mộ phần hoặc hài cốt nghĩa quân quy tập tại đây và năm ban hành quyết định xếp hạng di tích cấp tỉnh không được nêu cụ thể trong bài báo nguồn [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, Hoàng Liên, “Tế nghĩa trủng trên xứ Quảng”, 22/3/2017, https://baodanang.vn/te-nghia-trung-tren-xu-quang-3098741.html, truy cập 23/10/2026.