Muốn đi từ Đà Nẵng ra Huế hôm nay, bạn có ba con đường, xây ở ba thời khác nhau: đường đèo vượt qua cửa ải thời Minh Mạng, đường sắt men sườn núi sát biển từ thời Pháp, và hầm đường bộ xuyên núi từ năm 2005 [3][4]. Chồng lên nhau, chúng kể lại chuyện người ta đã vật lộn với nhánh núi đâm ra biển này như thế nào.
Đường thiên lý và cửa ải
Đường thiên lý, tức đường cái quan nối kinh đô với các tỉnh, chạy xuyên qua cả hai cổng của Hải Vân Quan [1]. Cửa ải xây năm 1826, đời Minh Mạng, trên đỉnh đèo [1]. Khảo cổ học đã tìm thấy nền của đường thiên lý dưới lớp đất quanh cửa ải [1].
Kiểm soát con đường là mục đích chính. Đường qua Hải Vân không chỉ có nẻo cái quan mà còn những lối tắt trong rừng; Đại Nam thực lục chép tháng 3 năm Thiệu Trị thứ hai, tức 1842, triều đình cấm đường tắt núi Hải Vân [4].
Đường bộ thời Pháp
Dưới thời Pháp, đoạn qua đèo trở thành một phần của đường thuộc địa số 1, xương sống đường bộ Bắc – Nam. Theo một nghiên cứu năm 2024 của Nguyễn Duy Phương, vì là huyết mạch của tuyến đường ấy nên đường đèo được chính quyền thuộc địa nhiều lần sửa chữa, mở rộng, nâng cấp trong giai đoạn 1897–1945, để phục vụ việc khai thác thuộc địa [5].
Đường sắt sát biển
Tuyến đường sắt Tourane – Huế – Đông Hà được xây trong các năm 1906–1908 [6]. Đoạn qua Hải Vân không leo lên đỉnh mà men theo sườn núi phía biển, đi qua sáu hầm xây trong những năm 1926–1931 [2]. Tuyến nhiều đường cong gắt, dốc lớn, tàu phải chạy chậm, và vẫn đang được dùng [2].
Tháng 7/2024, Cục Đường sắt Việt Nam đề xuất nâng cấp đoạn đường sắt qua đèo kết hợp dời ga Đà Nẵng, khoảng 19.000 tỉ đồng [2].
Hầm xuyên núi
Ngày 5/6/2005, hầm đường bộ Hải Vân dài 6,28 km thông xe [3]. Xe tải, xe khách chuyển xuống hầm; con đèo phía trên thành đường của người đi ngắm cảnh. Ống hầm thứ hai khánh thành ngày 11/1/2021, như bài về hầm đã ghi.
Hôm nay đường đèo là chặng được khách du lịch tìm nhiều nhất; xem đi đèo Hải Vân bằng xe máy và Đà Nẵng đi Huế qua Hải Vân.
Điều còn chưa rõ
- Đường thiên lý trước khi có Hải Vân Quan (trước 1826) đi theo lối nào.
- Vì sao sáu hầm đường sắt xây trong những năm 1926–1931, trong khi tuyến Tourane – Huế được ghi là xây từ 1906–1908: tuyến ban đầu đi lối khác, hay các hầm thay cho đoạn cũ? Chúng tôi chưa có nguồn.
- Lời đề “Thiên hạ đệ nhất hùng quan” là của ai; xem đèo Hải Vân.
Ít người biết
- Đường sắt qua Hải Vân không vượt đèo mà men sườn núi sát biển, qua sáu hầm gần trăm năm tuổi [2].
- Năm 1842, triều Nguyễn cấm đi lối tắt qua núi Hải Vân [4].
Nguồn tham khảo
- VOV, “Phát lộ nhiều nền móng di tích Hải Vân Quan”, 25/5/2018, https://vov.vn/di-san/phat-lo-nhieu-nen-mong-di-tich-hai-van-quan-766379.vov, truy cập 11/10/2026.
- Báo Đấu thầu, “19.000 tỷ đồng di dời ga đường sắt Đà Nẵng và xây dựng hầm đường sắt đèo Hải Vân”, 27/8/2024, https://baodauthau.vn/19000-ty-dong-di-doi-ga-duong-sat-da-nang-va-xay-dung-ham-duong-sat-deo-hai-van-post163541.html, truy cập 11/10/2026.
- Structurae, “Hai Van Pass Tunnel”, https://structurae.net/en/structures/hai-van-pass-tunnel, truy cập 11/10/2026.
- Tuổi Trẻ, “Con đường vượt đèo”, 7/12/2014, https://tuoitre.vn/con-duong-vuot-deo-681504.htm, truy cập 11/10/2026.
- Nguyễn Duy Phương, “Đường bộ qua đèo Hải Vân dưới thời Pháp thuộc (1897–1945)”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 22, số 2, 2024, từ tr. 51, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8959/6129/20015, truy cập 11/10/2026.
- Đinh Nam Đức, Lưu Thiên Hương, “Hình ảnh của vùng đất Đà Nẵng cho đến những năm đầu thế kỷ 20 thông qua các tư liệu lịch sử”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 22, số 1, 2024, từ tr. 23, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8820/6108/19383, truy cập 11/10/2026.