Địa danh Nam Ô ở chân đèo Hải Vân trải qua nhiều lần thay đổi tên gọi trong lịch sử [1]. Tên gọi này bắt nguồn từ Hoa Ổ, đổi thành Hóa Ổ rồi Nam Ổ do việc kỵ húy dưới triều Nguyễn, trước khi mang diện mạo hiện tại [1]. Những dấu vết biến đổi địa danh vẫn còn được lưu lại trong thư tịch cổ, di tích và văn hóa dân gian địa phương [1].
Dấu tích tên gọi Hoa Ổ và Hóa Ổ trong thư tịch cổ
Vùng đất quanh cửa sông Cu Đê từng xuất hiện trong các câu ca dao cổ miêu tả ranh giới làng xóm, như câu ca có nhắc tới địa danh Xuân Thiều và Hóa Ổ [1]. Về mặt hành chính, các làng Xuân Thiều và Hóa Ổ (trước 7/2025: phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu) nay thuộc phường Hải Vân [1]. Bên cạnh đó, hai địa danh Quan Nam và Trường Định trong câu ca nguồn ghi thuộc xã Hòa Liên, huyện Hòa Vang (địa bàn xã Hòa Liên cũ nay được chia cho phường Hải Vân và phường Liên Chiểu) [1].
Theo sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn (bản do NXB Thuận Hóa ấn hành), tại mục Sông Cu Đê có chép dòng sông tiếp nhận nguồn nước từ sông Hoa Ổ (còn đọc là Ba Ổ) rồi đổ ra cửa biển Cu Đê [1]. Đến thời Tự Đức thứ 16, cụ Tú tài Trần Nhật Tĩnh là người xã Quan Nam khi soạn tập sách Hòa Vang huyện chí đã chép tên sông này là Hóa Ổ [1]. Vào thời kỳ đó, khu vực đất ven sông có tên gọi Ba Ổ Xuân Sơn xã (còn đọc là Hoa Ổ Xuân Sơn xã), dấu tích này vẫn còn được bảo tồn qua ngôi chùa Ba (Hoa) Sơn tự ở Nam Ô [1].
Quy định kỵ húy thời Nguyễn và việc đổi tên làng
Việc chữ Hoa chuyển hóa thành chữ Hóa bắt nguồn từ việc kỵ húy dưới triều đại nhà Nguyễn [1]. Theo cuốn Chuyện các bà trong cung Nguyễn của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân (NXB Thuận Hóa ấn hành), quy định kiêng cữ này liên quan đến tên húy của bà Hồ Thị Hoa, thân mẫu vua Thiệu Trị [1].
Vào năm 1806, vua Gia Long và hoàng hậu Thuận Thiên chọn bà Hồ Thị Hoa (con gái công thần Hồ Văn Bôi) cưới cho hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm [1]. Năm 1807, bà sinh con trai đầu lòng là Miên Tông, rồi qua đời ở độ tuổi 17 sau khi sinh con được 13 ngày [1]. Miên Tông được gửi cho bà nội là hoàng hậu Thuận Thiên nuôi dưỡng [1]. Để tỏ lòng thương xót người con dâu, vua Gia Long đã ban dụ cấm triều đình và dân chúng không được nhắc đến từ “hoa” nữa [1]. Mọi từ mang chữ “hoa” buộc phải chuyển thành các chữ như “ba”, “huê”, “bông” hoặc “hóa” để tránh phạm húy [1]. Lệnh kiêng kỵ tiếp tục được triều đình duy trì nghiêm ngặt khi hoàng tử Đảm lên ngôi năm 1820 (vua Minh Mạng) và Miên Tông lên ngôi năm 1841 (vua Thiệu Trị) [1].
Quy định này làm thay đổi hàng loạt địa danh và danh từ trên khắp cả nước: chợ Đông Hoa đổi thành chợ Đông Ba, tỉnh Thanh Hoa đổi thành tỉnh Thanh Hóa, cầu Hoa bắc qua rạch Thị Nghè đổi thành cầu Bông, các từ như “hoa lợi”, “hoa viên”, “hoa tình” được đổi thành “huê lợi”, “huê viên”, “huê tình” [1]. Do kỵ húy, làng Hoa Ổ nằm ở phía nam đèo Hải Vân cũng phải đổi gọi thành Hóa Ổ [1].
Chuyển đổi từ Hóa Ổ, Nam Ổ sang Nam Ô
Sau khi đổi tên thành Hóa Ổ, địa danh này tiếp tục được chuyển sang tên gọi Nam Ổ [1]. Tên gọi Nam Ổ từng xuất hiện trong câu ca cổ xưa có nhắc đến chợ Nam Ổ [1]. Trong câu ca này, địa danh phải là Nam Ổ mới hiệp vần với câu thơ đi trước [1].
Theo các nhà nghiên cứu, bước chuyển tiếp từ Nam Ổ sang tên gọi Nam Ô diễn ra từ thời Pháp thuộc [1]. Trong các văn bản tiếng Pháp, địa danh Nam Ổ được ghi theo chữ Latinh không dấu là “Namo” [1]. Cách ghi âm chữ “Namo” này đã khiến tên gọi Nam Ổ dần dần biến thành Nam Ô trong cách dùng của người dân và văn bản hành chính sau này [1]. Hình ảnh làng quê ven biển này cũng được ghi lại trong đoạn phim làng Nam Ô năm 1896 do Gabriel Veyre thực hiện.
Tra cứu liên quan
- Địa bàn và di tích: phường Hải Vân, phường Liên Chiểu, làng Nam Ô, đình Xuân Thiều
- Địa lý và tên gọi: sông Cu Đê, tên làng chài cũ ở Đà Nẵng, đoạn phim làng Nam Ô năm 1896
Điều còn chưa rõ
- Nguồn bài báo ghi năm biên soạn sách Hòa Vang huyện chí là “Tự Đức thứ 16 (1864)”, tuy nhiên theo niên biểu triều Nguyễn thì năm Tự Đức thứ 16 tương ứng với năm 1863 dương lịch [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác triều Nguyễn cho đổi tên Hóa Ổ thành Nam Ổ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm các văn bản hành chính chính thức sử dụng tên “Nam Ô” thay cho “Nam Ổ” [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Từ Hoa Ổ đến Nam Ô”, 27/11/2022, https://baodanang.vn/tu-hoa-o-den-nam-o-3235137.html, truy cập 23/10/2026.
