Hải Vân Quan có hai mặt. Người từ phía nam đi lên gặp cổng mang ba chữ “Hải Vân Quan”. Người từ phía bắc đi tới gặp một cổng khác, với sáu chữ “Thiên hạ đệ nhất hùng quan” [3].
Con đường thiên lý, tức đường cái quan nối kinh đô với các tỉnh, chạy xuyên qua cả hai cổng [1]. Ai đi đường bộ giữa Huế và xứ Quảng thời ấy đều phải qua cửa ải này.
Một cửa ải, hai cổng
Hải Vân Quan được xây năm 1826, đời vua Minh Mạng, trên nền một đồn binh cũ ở đỉnh đèo Hải Vân [1][3]. Đây là một cụm công trình quân sự chứ không chỉ một cái cổng: ngoài hai cổng còn có tường thành, đồn phòng thủ, nhà trú sở và kho vũ khí [1][2].
Nhiệm vụ của nó là kiểm soát đường bộ qua đèo và trông xuống vịnh Đà Nẵng, che chắn cho kinh thành Huế từ phía nam [2].
Những gì nằm dưới đất
Tháng 4/2017, Hải Vân Quan được xếp hạng di tích quốc gia [1]. Một năm sau, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Bảo tàng Lịch sử quốc gia mở cuộc khai quật trên khoảng 600 m², kéo dài đến tháng 9/2018 [1][4].
Dưới lớp đất, các nhà khảo cổ tìm thấy bậc cấp bằng đá, móng cổng thời Minh Mạng, lối đi lên ở cổng phía bắc và nền của đường thiên lý [1]. Những dấu tích này về sau là căn cứ để dựng lại di tích.
Hiện vật khai quật được gửi tạm ở Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, trong lúc hai địa phương bàn cách chia [4].
Hai địa phương, một di tích
Hải Vân Quan nằm đúng trên ranh giới, nên mọi việc đều phải làm chung. Năm 2021, Huế và Đà Nẵng thống nhất cùng trùng tu, với kinh phí khoảng 42 tỉ đồng [2][5].
Cổng chính được phục dựng bằng gạch vồ, bao quanh là tường đá, dựa trên dấu tích khảo cổ, ảnh tư liệu và ý kiến của các nhà sử học [2]. Các lô cốt thời chiến tranh nằm cạnh di tích được giữ lại, không phá bỏ [2].
Từ ngày 1/8/2024, di tích mở cửa đón khách miễn phí, sau hơn hai năm đóng cửa [2][5].
Điều còn chưa rõ
Ai đặt sáu chữ “Thiên hạ đệ nhất hùng quan”? Báo Văn Hóa viết đó là lời vua Minh Mạng [3]. Một tờ báo khác lại cho rằng lời đề có từ thời vua Lê Thánh Tông, như đã ghi trong bài về đèo Hải Vân. Bài này chưa có tư liệu gốc để phân xử.
Hạng di tích cũng được ghi chưa thống nhất: phần lớn nguồn viết di tích quốc gia [1][2], riêng một bài năm 2025 viết di tích quốc gia đặc biệt [3]. Chúng tôi chưa thấy quyết định nâng hạng nào, nên tạm ghi theo số đông.
Ít người biết
- Độ cao của đỉnh đèo cũng được ghi hai cách: gần 500 m [1] và hơn 500 m [3].
- Đứng ở di tích nhìn về phía bắc là vịnh Lăng Cô; nhìn về phía nam là thành phố Đà Nẵng, bán đảo Sơn Trà và cầu Thuận Phước [2].
- Năm 2026 là tròn 200 năm kể từ khi cửa ải được xây [3].
Đến tận nơi
Di tích nằm ngay đỉnh đèo, bên đường đèo cũ. Việc mở cửa miễn phí từ tháng 8/2024 được công bố là giai đoạn thử nghiệm [2], nên quy định về vé có thể đã thay đổi; hãy xem thông báo mới nhất trước khi đi.
Nguồn tham khảo
- VOV, “Phát lộ nhiều nền móng di tích Hải Vân Quan”, 25/5/2018, https://vov.vn/di-san/phat-lo-nhieu-nen-mong-di-tich-hai-van-quan-766379.vov, truy cập 10/10/2026.
- Nhân Dân, “Chiêm ngưỡng Hải Vân Quan mới”, 2/8/2024, https://nhandan.vn/chiem-nguong-hai-van-quan-moi-post822280.html, truy cập 10/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Hải Vân Quan – Nơi non thiêng hội ngộ biển biếc”, 8/8/2025, https://baovanhoa.vn/du-lich/hai-van-quan-noi-non-thieng-hoi-ngo-bien-biec-159551.html, truy cập 10/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Khai quật khảo cổ tại di tích Hải Vân Quan”, 11/5/2018, https://baovanhoa.vn/van-hoa/khai-quat-khao-co-tai-di-tich-hai-van-quan-43244.html, truy cập 10/10/2026.
- Tuổi Trẻ, “Hải Vân Quan sẽ mở cửa tham quan miễn phí vào ngày 1-8 sau 2 năm đóng cửa trùng tu”, 29/7/2024, https://tuoitre.vn/hai-van-quan-se-mo-cua-tham-quan-mien-phi-vao-ngay-1-8-sau-2-nam-dong-cua-trung-tu-2024072909023368.htm, truy cập 10/10/2026.
