Các địa điểm Hậu Xá lưu lại cả dấu tích hoạt động và những cụm mộ chum với đồ tùy táng. Tư liệu khai quật Hậu Xá I, Hậu Xá II và khu Bàu Đưng cho thấy đây là một cụm khảo cổ nhiều thành phần, không phải một loại di tích đơn nhất [1][2][3].
Hậu Xá I: hai tầng văn hóa
Địa điểm Hậu Xá I được phát hiện tháng 8/1993, rồi được thám sát và khai quật trong hai năm 1993–1994 trên tổng diện tích 48 m² [1]. Hố khai quật nằm ở sườn đông bắc cồn cát Hậu Xá, gần dòng nước nay gọi là Bàu Sen [1].
Hồ sơ mô tả hai tầng văn hóa, không có khoảng gián đoạn rõ trong cấu tạo đất [1]. Tầng trên có gốm Chăm, gốm Sa Huỳnh, sứ, bán sứ, sành, hạt chuỗi và đồ trang sức [1]. Tầng dưới có gốm Sa Huỳnh, gốm Chăm, gốm thô, mảnh đồng, đá và cườm [1]. Dựa vào đặc điểm hiện vật, báo cáo định niên đại tầng I từ thế kỷ I đến thế kỷ IV sau Công nguyên [1].
Tác giả báo cáo cho rằng phân bố hiện vật và kết cấu địa tầng gợi khả năng đây không phải nơi cư trú thông thường mà là địa điểm thờ cúng [1]. Đây là diễn giải của hồ sơ khai quật, không nên khẳng định như kết luận chắc chắn.
Hậu Xá II: cụm mộ chum
Hậu Xá II nằm cách Hậu Xá I khoảng một kilômét về phía tây – tây bắc [2]. Một số mộ chum trên dải cồn cát được phát hiện từ năm 1989; các đợt nghiên cứu và khai quật tiếp tục trong năm 1993 và 1994 [2].
Trong đợt khai quật năm 1994, diện tích được mở rộng lên 32 m² và phát hiện 15 chum, trong đó 9 chum còn khá nguyên [2]. Chum có hai dạng chính: loại miệng loe, đáy thuôn tròn và loại hình nồi; hoa văn gồm văn thừng, văn chải [2]. Đồ chôn theo gồm đồ gốm, công cụ sắt, đồ trang sức bằng đá và thủy tinh [2]. Một trường hợp là hai chum lồng nhau, bên trong có hạt cườm, gốm nhỏ, một số mảnh xương răng và vật nhọn bằng xương [2].
Khu Bàu Đưng
Một hồ sơ riêng ghi địa điểm Hậu Xá II tại khối Bàu Đưng, thuộc phường Thanh Hà theo địa giới trước đây [3]. Phần nội dung nguồn ngắn, không cung cấp đủ thông tin để đối chiếu cấu trúc địa tầng hoặc xác định quan hệ chính xác giữa điểm này với các hố khai quật Hậu Xá II mô tả trong báo cáo năm 1993–1994 [2][3].
Hậu Xá là một phần trong bức tranh khảo cổ rộng hơn ở Hội An, bên cạnh các địa điểm khảo cổ Hội An, Bãi Ông và Bãi Làng và tàu đắm Cù Lao Chàm. Những hồ sơ này khác nhau về loại hình, nên cần đọc theo từng địa điểm và báo cáo cụ thể [1][2].
Tra cứu liên quan
- Khảo cổ: khảo cổ học ở Hội An, Bãi Ông và Bãi Làng, tàu đắm Cù Lao Chàm
- Lịch sử Hội An: căn cứ cách mạng Xóm Chiêu, di tích cách mạng trong phố cổ
- Cù Lao Chàm: Cù Lao Chàm
Điều còn chưa rõ
- Chức năng nghi lễ của Hậu Xá I là diễn giải được nêu trong báo cáo; cần đối chiếu với công bố khảo cổ chuyên ngành khác [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hồ sơ khu Bàu Đưng chưa đủ chi tiết để xác định quan hệ của điểm này với các hố khai quật Hậu Xá II [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di chỉ hậu xá I”, 28/08/2013, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-khao-co/di-chi-hau-xa-i-117.html, truy cập 21/10/2026.
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di tích mộ táng Hậu Xá II”, 28/08/2013, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-khao-co/di-tich-mo-tang-hau-xa-ii-118.html, truy cập 21/10/2026.
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di tích Hậu Xá II – khối Bàu Đưng – phường Thanh Hà”, 16/11/2016, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-khao-co/di-tich-hau-xa-ii-khoi-bau-dung-phuong-thanh-ha-290.html, truy cập 21/10/2026.
