Địa danh Suối Đá nằm tại thôn Ngọc Tú, nay thuộc xã Phú Ninh, từng án ngữ tuyến đường huyết mạch nối đồng bằng ven biển lên vùng núi phía tây [1][2]. Nơi đây ghi dấu phòng tuyến bẫy đá của phong trào Cần vương cuối thế kỷ 19 và các đợt giao tranh qua các thời kỳ chiến tranh [1][2]. Di tích lịch sử này đã được chính quyền trao bằng xếp hạng di tích cấp tỉnh vào năm 2021 [2].
Vị trí chiến lược của Suối Đá
Khu vực Suối Đá tọa lạc tại thôn Ngọc Tú thuộc xã Tam Dân cũ, nay là xã Phú Ninh, thành phố Đà Nẵng [1][2]. Theo các bài báo địa phương, Suối Đá giữ vị trí xung yếu khi án ngữ trục giao thông nối từ Tam Kỳ đi xã Tiên Phước (trước 7/2025: huyện Tiên Phước), Bắc Trà My và Nam Trà My (nay thuộc khu vực Trà My) [1][2]. Nhờ địa thế hiểm trở nằm trên hành lang tiến về vùng căn cứ rừng núi, nơi đây nhiều lần được chọn làm điểm chốt chặn và lập phòng tuyến bảo vệ căn cứ cách mạng [1][2].
Phòng tuyến bẫy đá của Nghĩa hội Quảng Nam
Vào đầu năm 1886, phong trào kháng Pháp của Nghĩa hội Quảng Nam đặt trung tâm chỉ huy và căn cứ kháng chiến tại vùng núi Tiên Phước [1][2]. Dưới sự lãnh đạo của thủ lĩnh Nguyễn Duy Hiệu cùng các tướng lĩnh như Hồ Học, nghĩa quân cùng nhân dân địa phương đã tổ chức xây dựng một chiến lũy dài 10 km tại khu vực Suối Đá [1][2].
Để ngăn chặn quân đối phương thâm nhập căn cứ, nghĩa quân đã thiết kế nhiều chiếc bẫy đá bố trí dọc sườn dốc [1][2]. Theo tư liệu địa phương và lời truyền tụng, khi quân Pháp cùng lính Nam triều Đồng Khánh mở đợt hành quân tiến đánh căn cứ Tiên Phước, nghĩa quân đã phục kích và kích hoạt bẫy đá [1]. Tương truyền, trận phục kích đã làm thiệt mạng trên 150 lính đối phương, khiến tàn quân phải rút chạy khỏi khu vực Suối Đá [1][2].
Các trận đánh trong giai đoạn 1963 – 1975
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, vị trí Suối Đá tiếp tục trở thành tâm điểm giao tranh nhằm kiểm soát hành lang giao thông đi về vùng phía tây [1][2]. Đầu năm 1963, lực lượng đối phương đã điều động một đại đội bảo an đến dựng đồn bốt kiên cố ngay tại Suối Đá [1][2]. Đến ngày 8/7/1964, một đại đội đặc công trinh sát của lực lượng cách mạng đã tổ chức tập kích, loại khỏi vòng chiến đấu toàn bộ quân đối phương đóng đồn và thu giữ toàn bộ vũ khí [1].
Trong giai đoạn từ năm 1964 (nguồn khác ghi từ năm 1972) đến năm 1975, bộ đội địa phương cùng lực lượng du kích liên tục tổ chức nhiều trận đánh tại Suối Đá [1][2]. Những hoạt động quân sự này nhằm triệt phá các điểm kiểm soát của đối phương, khai thông cửa ngõ vận chuyển lương thực và nhu yếu phẩm tiếp tế cho các cơ quan và người dân ở vùng căn cứ [1][2]. Vào đợt tiến công mùa xuân năm 1975, lúc 4 giờ 30 phút ngày 10/3/1975, lực lượng vũ trang cách mạng nổ súng đánh sập cụm phòng thủ ở Suối Đá, mở đường tiến công giải phóng hoàn toàn Tiên Phước và thị xã Tam Kỳ [1][2].
Xếp hạng di tích lịch sử
Nhằm xác định giá trị lịch sử và tri ân những mất mát của người dân địa phương, UBND huyện Phú Ninh cũ đã tổ chức tọa đàm khoa học vào tháng 11/2020 để lắng nghe ý kiến từ các nhân chứng lịch sử [1]. Đây là cơ sở thực tiễn để hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích [1].
Đến ngày 31/12/2020, UBND tỉnh Quảng Nam cũ ban hành Quyết định số 4009 xếp hạng địa danh “Suối Đá – Phòng tuyến nghĩa hội Quảng Nam” là di tích lịch sử cấp tỉnh [2]. Chiều ngày 22/10/2021, chính quyền xã Tam Dân cũ đã tổ chức lễ đón nhận bằng di tích [2].
Tra cứu liên quan
- Phong trào Cần vương: Nghĩa hội Quảng Nam, Nguyễn Duy Hiệu, Hồ Học
- Địa bàn hành chính: xã Phú Ninh, xã Tiên Phước, Tam Kỳ, xã Trà My
Điều còn chưa rõ
- Chi tiết quy mô và dấu tích thực địa của chiến lũy 10 km cùng bẫy đá ngày nay còn lại những gì [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mốc thời gian bùng nổ các trận đánh liên tục tại Suối Đá: bài báo năm 2020 ghi từ năm 1972 – 1975, bài báo năm 2021 ghi từ năm 1964 – 1975 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Con số thương vong của quân Pháp đầu năm 1886 được ghi là trên 150 người theo lời truyền tụng, chưa có văn bản quân sự thời đó đối chiếu [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Phú Ninh tọa đàm về giá trị lịch sử địa điểm Suối Đá”, 05/11/2020, https://baodanang.vn/phu-ninh-toa-dam-ve-gia-tri-lich-su-dia-diem-suoi-da-3073542.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Trao bằng di tích cấp tỉnh đối với địa danh Suối Đá – Phòng tuyến nghĩa hội Quảng Nam”, 23/10/2021, https://baodanang.vn/trao-bang-di-tich-cap-tinh-doi-voi-dia-danh-suoi-da-phong-tuyen-nghia-hoi-quang-nam-3064929.html, truy cập 23/10/2026.
