Ít nhất sáu chum mộ từng hiện diện trong hố khai quật tại Xuân Lâm, nhưng chỉ một phần dấu tích còn nguyên để khảo sát [1]. Cuộc khai quật năm 1995 ghi nhận chum, đồ tùy táng và tầng cát chứa mộ, bổ sung thêm một địa điểm thuộc phạm vi phân bố của văn hóa Sa Huỳnh ở Hội An [1].
Từ mảnh chum đến cuộc khai quật
Ngày 23/2/1995, Ban Quản lý Di tích Hội An khảo sát Xuân Lâm dựa trên thông tin của người dân. Đoàn tìm thấy hai mảnh gốm lớn thuộc một chum có đặc điểm của chum mộ Sa Huỳnh muộn [1]. Để làm rõ địa điểm và sự phân bố của văn hóa Sa Huỳnh tại Hội An, đơn vị tiến hành khai quật từ ngày 2 đến 5/3 cùng năm [1].
Hố đào rộng 13,5 m², mở theo hướng bắc – nam tại ngõ Thái Phiên, trước nhà ông Phùng Phương, thuộc khối Xuân Lâm, phường Cẩm Phô cũ [1]. Hồ sơ ghi Xuân Lâm từng có tên Xứ Hổ Bì và tên dân gian Xóm Rừng [1]. Phía tây hố đào là dòng chảy cổ, hiện còn dấu vết con hói; một đầu nối khe Ồ Ồ quanh di chỉ Hậu Xá I, đầu kia chảy về Chùa Cầu rồi ra sông Hội An [1].
Những chum mộ và đồ tùy táng
Mặt bằng khai quật cho phép xác định vị trí ít nhất ba chum, ký hiệu C I, C II, C III. Dựa vào các mảnh chum còn lại, hồ sơ cho rằng có thể còn ít nhất ba chum khác [1]. Chum C III đã vỡ hoàn toàn, hiện vật lẫn với vật liệu hiện đại; chum C II mất phần trên nhưng còn đáy và chứa nhiều đồ tùy táng nhất [1].
Di vật gốm cho thấy có chum hình trụ, thân trang trí văn thừng sâu theo chiều dọc, và chum hình cầu có văn chải trên nền thừng. Một vành miệng chum hình trụ phục nguyên được có bốn cặp lỗ, mỗi lỗ cách nhau 5 cm; hai mảnh miệng chum hình cầu có đường kính lần lượt 47,5 cm và 49,5 cm [1]. Các mảnh nắp chủ yếu thuộc kiểu hình nón cụt. Một số nắp có khắc vạch thành hình tam giác ngược và tô màu thổ hoàng; mặt trong một số nắp được miết láng, phủ ánh chì [1].
Phần gốm còn ghi nhận nồi, bát, đĩa và một dọi xe chỉ. Các loại nồi gồm nồi sinh hoạt có dấu muội và nồi minh khí; bát có miệng hơi khum hoặc khum [1]. Trong chum C II có ba hiện vật sắt: thuổng, rựa (hồ sơ chú thích chính xác hơn là dao quắm) và dao dài bản mỏng một lưỡi. Dao còn dấu gỗ vụn ở chuôi, được nguồn nêu có thể là phần bao [1].
Đồ trang sức gồm hạt mã não, hạt cườm thủy tinh nhiều màu và một đôi khuyên tai thủy tinh hình vành khăn, trong đó một chiếc gần nguyên vẹn [1]. Hồ sơ ghi nhận màu sắc, chất liệu và kích thước của một số hiện vật, nhưng không mô tả đầy đủ cách chúng được sắp đặt trong từng chum [1].
Diễn giải và giới hạn của hồ sơ
Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An nhận xét địa điểm Xuân Lâm không khác biệt đáng kể về phân bố và đặc trưng hiện vật so với các cụm mộ chum đã khai quật trước đó ở Hội An [1]. Hồ sơ đặt phát hiện này trong bức tranh các di tích Sa Huỳnh phân bố dày tại khu vực [1].
Nguồn cũng nêu chiếc dao có chuôi hình vành khăn như dấu hiệu giao lưu Sa Huỳnh – Hán, đồng thời so sánh nó với dao sắt tìm thấy ở mộ Nam Việt Vương thuộc Tây Hán [1]. Đây là cách diễn giải của hồ sơ khảo cổ được đăng lại, không phải kết luận có thể mở rộng ngoài nội dung ấy. Tên Xứ Hổ Bì, tên Xóm Rừng và bộ công cụ sắt được nguồn liên hệ với môi trường rừng ven sông, gần biển trong đời sống cư dân [1].
Tra cứu liên quan
- Khảo cổ Hội An: di chỉ ruộng Đồng Cao, di tích mộ táng An Bang, di chỉ Bàu Đà
- Di sản đô thị: phố cổ Hội An
Điều còn chưa rõ
- Hồ sơ không nêu kết quả định niên đại độc lập cho từng chum và đồ tùy táng tại Xuân Lâm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn gọi con dao là dấu hiệu giao lưu Sa Huỳnh – Hán nhưng không trình bày phương pháp so sánh hoặc tài liệu khảo cổ đối chiếu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng bảo tồn hiện nay của địa điểm và hiện vật không được cập nhật trong bài nguồn năm 2013 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di tích mộ táng Xuân Lâm”, 29/08/2013, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-khao-co/di-tich-mo-tang-xuan-lam-121.html, truy cập 21/10/2026.