Hội An còn nguyên vẹn vì nó từng thất thế. Cuối thế kỷ 19, bến cảng bị bồi lấp, tàu buôn chuyển sang các cảng khác, nhất là Đà Nẵng, và khu phố gỗ bên sông Thu Bồn không còn ai cần phá đi để xây mới [1].
Hơn một thế kỷ sau, chính sự ngưng đọng ấy đưa Hội An vào danh sách di sản thế giới. Từ ngày 1/7/2025, thương cảng cũ và thành phố từng thay thế nó nằm chung trong một địa giới.
Một bến cảng có trước cả cái tên
Theo hồ sơ đề cử di sản, các cuộc khai quật cho thấy dọc sông Thu Bồn đã có một bến cảng và điểm buôn bán của cư dân Sa Huỳnh từ thế kỷ 2 trước Công nguyên [1]. Đến thế kỷ 15, nơi này là cảng quan trọng nhất của vương quốc Champa [1].
Sau khi vùng đất về tay người Việt, cảng vẫn giữ vai trò cũ. Thời thịnh nhất kéo dài từ cuối thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 18, khi tàu và thương nhân từ nhiều nước châu Á và châu Âu tìm đến [1]. Hồ sơ cũng ghi rằng Thiên Chúa giáo vào Việt Nam qua ngả Hội An trong thế kỷ 17 [1].
Người nước ngoài gọi thương cảng này bằng nhiều tên: Fayfo, Haifo, Kaifo, Faifoo, Faicfo, Hoài Phố [1].
Vì sao phố còn nguyên
Suốt thế kỷ 19, Hội An vẫn là cảng chính của miền Trung, trong lúc triều Nguyễn hạn chế buôn bán với bên ngoài [1]. Đến cuối thế kỷ, hai chuyện xảy ra cùng lúc: lòng cảng bị bồi lấp, và các cảng khác trên bờ biển nổi lên, đặc biệt là Đà Nẵng [1].
Kinh tế đình trệ có một mặt lợi mà phải rất lâu sau mới thấy. Nhà gỗ cần sửa chữa định kỳ, nên nhiều ngôi nhà có khung từ thế kỷ 17, 18 đã được dựng lại trong thế kỷ 19. Nhưng sau đó không còn sức ép nào buộc người ta thay chúng bằng bê tông và tôn [1].
Phố gỗ bên sông
Khu phố cổ rộng khoảng 0,3 km², tức chừng 300 m nhân 1.000 m. Một con đường chạy dọc mép sông theo hướng đông – tây, ba con đường nữa song song với nó, và các ngõ nhỏ cắt ngang thành ô bàn cờ [1].
Kiến trúc ở đây gần như hoàn toàn bằng gỗ. Ngôi nhà điển hình có bố cục hình ống: nhà, sân, rồi lại nhà, khung gỗ, tường gạch hoặc ván, mái ngói [1]. Kỹ thuật Việt hòa với kiểu thức của những người đến buôn bán rồi ở lại, chủ yếu là người Hoa; dấu vết Nhật Bản thấy được ở một số chi tiết [1].
Đợt khảo sát năm 1993–1995 đếm được 18 đình, 14 chùa và miếu, 5 hội quán, 19 nhà thờ tộc và 15 ngôi mộ lớn. Ở dạng hiện nay, phần lớn có từ thế kỷ 19, nhưng nhiều công trình còn giữ những bộ phận từ thế kỷ 17, 18 [1].
Chùa Cầu
Hồ sơ di sản mô tả một cây cầu gỗ gợi nhớ kiểu cầu Nhật Bản, trên cầu có chùa. Theo một văn khắc, cầu đã có ít nhất từ đầu thế kỷ 18, và từng được dựng lại nhiều lần [1].
Lần sửa gần nhất khởi công ngày 28/12/2022, tốn hơn 20,2 tỉ đồng và khánh thành chiều 3/8/2024. Sau 19 tháng, công trình giữ lại được gần 60% khối lượng gỗ, gần 30% ngói và 80% đĩa cổ gắn trên cầu [2]. Tên chữ của cầu là Lai Viễn Kiều [2]. Chuyện về bốn pho tượng khỉ, chó và con thủy quái dưới chân cầu có trong bài Chùa Cầu.
Vì sao là di sản thế giới
Ngày 4/12/1999, Ủy ban Di sản thế giới ghi danh Đô thị cổ Hội An theo hai tiêu chí [1]. Tiêu chí (ii): Hội An là biểu hiện vật chất nổi bật của sự hòa trộn các nền văn hóa qua thời gian ở một thương cảng quốc tế. Tiêu chí (v): đây là ví dụ được bảo tồn đặc biệt tốt về một thương cảng truyền thống châu Á [1].
Khi thẩm định, ICOMOS, cơ quan tư vấn của UNESCO, chỉ tìm được một nơi để so sánh ở Đông Nam Á: phố cổ Vigan của Philippines. Khác biệt nằm ở mạng đường. Phố Vigan do người Tây Ban Nha vạch ra, còn phố Hội An tự lớn lên cùng việc buôn bán [1].
Điều còn chưa rõ
Chùa Cầu được dựng năm nào, do ai? Nhiều bài viết phổ thông ghi cầu do thương nhân Nhật Bản dựng từ thế kỷ 17. Hồ sơ di sản thận trọng hơn: chỉ khẳng định cầu có ít nhất từ đầu thế kỷ 18 theo văn khắc, và mang dáng dấp cầu Nhật [1]. Bài này chưa đối chiếu được tư liệu gốc nên chưa ghi một mốc cụ thể.
Ít người biết
- Việt Nam đề nghị ghi danh theo bốn tiêu chí (ii), (iii), (v) và (vi); Ủy ban chấp nhận hai [1].
- Việc khảo sát, lập hồ sơ bảo tồn Hội An bắt đầu từ năm 1982, với đợt khảo sát đầu tiên của một kiến trúc sư Ba Lan [1].
- Phố cổ Hội An còn là một trong hai vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An [3].
- Hội An và thánh địa Mỹ Sơn được ghi danh di sản thế giới cùng năm 1999.
Đến tận nơi
Khu phố cổ nhỏ, đi bộ là cách hợp nhất. Quy định về vé tham quan và giờ dành cho người đi bộ thay đổi theo thời gian; nên xem thông báo mới nhất của cơ quan quản lý di sản trước khi đi.
Từ trung tâm Đà Nẵng xuống Hội An, đường ven biển đi ngang Ngũ Hành Sơn. Về việc Hội An trở thành một phần của thành phố, xem Đà Nẵng sau sáp nhập.
Nguồn tham khảo
- UNESCO, hồ sơ đề cử “Hoi An Ancient Town” (số 948), kèm đánh giá của ICOMOS tháng 9/1999 và quyết định ghi danh ngày 4/12/1999, https://webarchive.unesco.org/web/20171122062207/http://whc.unesco.org/uploads/nominations/948.pdf, truy cập 10/10/2026.
- Pháp Luật TP.HCM, “Khánh thành dự án tu bổ di tích Chùa Cầu”, 3/8/2024, https://plo.vn/khanh-thanh-du-an-tu-bo-di-tich-chua-cau-post803562.html, truy cập 10/10/2026.
- UNESCO, Man and the Biosphere Programme, “Cu Lao Cham – Hoi An Biosphere Reserve”, https://www.unesco.org/en/mab/cu-lao-cham-hoi, truy cập 10/10/2026.
