Trần Huỳnh được biết đến với tên gọi Phó Bẻn, gắn với chức phó tổng và tên người con trai đầu. Năm 1916, ông là một trong những người chỉ huy lực lượng khởi nghĩa ở tổng Phước Lợi, thuộc phong trào Duy Tân tại Quảng Nam [1].
Từ cải cách làng quê đến tổ chức khởi nghĩa
Trong các năm 1905 – 1908, Trần Huỳnh cùng một số chí sĩ địa phương tham gia tổ chức việc học và rèn luyện thanh niên. Nguồn kể ông cùng Lê Cơ, Lê Vĩnh Huy và Phan Quang lập trường Tân Xuân dạy chữ Quốc ngữ, trường Dục Thanh dạy võ dân tộc. Bài báo đặt các hoạt động này trong mục tiêu chuẩn bị cho việc nước về sau [1].
Tháng 8/1915, ban chỉ huy khởi nghĩa ở tổng Phước Lợi được thành lập hưởng ứng lời kêu gọi của vua Duy Tân cùng các chí sĩ Thái Phiên và Trần Cao Vân. Trần Huỳnh được giao làm Tổng lãnh binh, Trần Tùy Vân làm Phó lãnh binh. Tháng sau, một đội phục quốc quân được lập tại nhà ông với khoảng 30 người; đến cuối năm, số người tăng gấp đôi. Bài báo còn cho biết phong trào tổ chức 22 đội dân binh tại các xã, thôn, tổng cộng khoảng 350 người [1].
Gò Chùa, còn gọi là Gò Đỏ, trở thành nơi tập luyện. Đầu năm 1916, người tham gia và dân địa phương đóng góp lương thực, tài chính. Trần Huỳnh dùng vai trò phó tổng Phước Lợi để mượn đình làng làm kho lương, với lý do công khai là chứa thóc gạo của ông để chia cho người nghèo [1].
Cuộc tiến công vào phủ đường Tam Kỳ
Chiều 3/5/1916, gần 1.000 dân binh tập trung ở Gò Chùa làm lễ xuất quân. Theo bài báo, lễ khao quân diễn ra tại nhà Trần Huỳnh, rồi lực lượng do ông và Trần Tùy Vân chỉ huy tiến về phủ đường Tam Kỳ. Họ chiếm đồn Đại lý, nhưng thu được ít đạn dược, quần áo và vài khẩu súng hỏng [1].
Khi lực lượng đến phủ đường, một người tên Trịnh Uyên bị bắn tử thương lúc tìm cách treo cờ. Quân đội Pháp bắn từ các vị trí ẩn nấp. Sau vài giờ giao tranh, nghĩa binh rút lui để giữ lực lượng. Bài báo cho biết cuộc khởi nghĩa đã bị phát hiện ở kinh thành Huế, điều giúp giải thích vì sao phía chính quyền thuộc địa đã chuẩn bị đối phó [1].
Chiều 4/5, Trần Huỳnh cùng nhiều người chỉ huy bị bắt và đưa ra nhà lao tỉnh ở Hội An. Ngày 27/5, Tòa án Quảng Nam xét xử riêng ông và những người liên quan. Bài báo ghi mức án được tuyên là đày biệt xứ lên Buôn Ma Thuột; tuy nhiên, ngày 3/6/1916, ông bị đưa đi xử chém tại Chợ Củi bên sông Chợ Củi, huyện Điện Bàn cũ [1]. Địa điểm này cần phân biệt với những nơi hành hình khác được ghi trong các bài về phong trào năm 1916.
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: khu mộ các sĩ phu yêu nước Tam Kỳ, nơi có mộ Trịnh Uyên.
- Nhóm: xã Tiên Phước, Thái Phiên và Trần Cao Vân, lá cờ ngũ tinh năm 1916, Tiên Phước và Phước Lâm
Điều còn chưa rõ
- Bài báo ghi quê ông thuộc địa danh Tiên Thọ, huyện Tiên Phước cũ; bảng quy đổi hành chính xác định xã Tiên Thọ cũ nay thuộc xã Tiên Phước [2]. Chi tiết làng Tân An Tây tương ứng với thôn hoặc địa điểm hiện nay chưa được xác định [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không nêu năm mất riêng ngoài ngày ông bị hành hình 3/6/1916, cũng không cho biết đầy đủ hồ sơ xét xử. Bài viết này chỉ ghi theo nội dung báo chí [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Phó tổng vây phủ”, 09/11/2008, https://baodanang.vn/pho-tong-vay-phu-3226053.html, truy cập 23/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 23/10/2026.
