Ngày 17/5/1916, hai người đàn ông xứ Quảng bị xử chém ở pháp trường Cống Chém, ngoài cửa An Hòa của kinh thành Huế. Chín năm sau, một người phụ nữ bốc hài cốt họ và chôn chung trong một nấm mộ trên đồi thông [1].
Cuộc khởi nghĩa tháng 5/1916
Thái Phiên và Trần Cao Vân là hai người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa do Việt Nam Quang phục hội tổ chức tháng 5/1916, nổ ra ở Huế và nhiều tỉnh Trung Kỳ, có sự tham gia của vua Duy Tân [1].
Cuộc khởi nghĩa thất bại rất nhanh. Tấm bia ở mộ hai ông ghi gọn bốn chữ: cơ mưu bị lộ [1].
Cống Chém
Ngày 17/5/1916, hai ông bị hành hình tại pháp trường Cống Chém, ngoài cửa An Hòa [1]. Thái Phiên khi ấy ba mươi tư tuổi, Trần Cao Vân năm mươi.
Người phụ nữ cải táng
Năm 1925, bà Trương Thị Dương đứng ra bốc mộ. Ngày 26/6/1925, bà đưa hài cốt hai ông từ khu mộ An Hòa về Dương Xuân Thượng. Khoảng mười một ngày sau, bà dời thêm lần nữa, lên một ngọn đồi thông nằm giữa chùa Châu Lâm và chùa Từ Hiếu, và chôn chung hai người trong một nấm [1].
Điều còn chưa rõ
Bài này dựa trên một bài báo của nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Trung Tiến. Kế hoạch khởi nghĩa, lý do bị lộ, vai trò cụ thể của từng người trong Việt Nam Quang phục hội, và bà Trương Thị Dương là ai, đều cần đối chiếu với sách sử trước khi viết kỹ hơn.
Việc thành phố Đà Nẵng từng mang tên Thái Phiên một thời gian sau năm 1945 là chi tiết hay được nhắc; chúng tôi chưa có nguồn đã mở để ghi.
Ít người biết
- Hai ông cách nhau mười sáu tuổi [1].
- Mộ hai ông được dời hai lần trong vòng chưa đầy hai tuần của năm 1925 [1].
- Làng Nghi An quê Thái Phiên cũng là nơi lập nghĩa trủng Hòa Vang năm 1866.
Đến tận nơi
Mộ hai ông ở Huế, không ở Đà Nẵng. Ở xứ Quảng, tên hai ông được đặt cho đường phố và trường học; quê Trần Cao Vân nằm trong vùng Điện Bàn, cùng với dinh trấn Thanh Chiêm.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Quang Trung Tiến, “Chung một nấm mồ”, Pháp Luật Việt Nam, 16/5/2009, https://baophapluat.vn/chung-mot-nam-mo-post60206.html, truy cập 11/10/2026.
