Chùa An Long, xưa mang tên Long Thủ, là ngôi cổ tự tọa lạc tại khu vực trung tâm Đà Nẵng [1][2]. Ngôi chùa lưu giữ tấm bia đá Long Thủ lập năm 1657 (niên hiệu Thịnh Đức thứ 5) và quả chuông đồng cổ từ thời chúa Nguyễn [1][2]. Đây là một trong những chứng tích sớm nhất bằng chữ khắc trên đá về sự hình thành làng xã của người Việt tại vùng đất Đà Nẵng [2].
Nguồn gốc ngôi chùa và tấm bia đá Long Thủ
Theo bài viết trên Báo Đà Nẵng, chùa An Long trước kia có tên là Long Thủ (hoặc Thủ Long), thuộc làng Nại Hiên, huyện Tân Phúc, phủ Điện Bàn xưa [1][2]. Năm 1657 (niên hiệu Thịnh Đức thứ 5), văn bia “Lập Thạch Bi Thủ Long Tự” được lập tại chùa [2]. Tấm bia ghi lại sự việc dân làng Nại Hiên nhìn thấy linh tượng hình đầu rồng xuất hiện tại đây, sau đó các hương chức và dân làng đã đồng lòng quyên góp ruộng đất, tiền bạc để dựng chùa và đúc chuông [1][2]. Văn bia cho biết người dân địa phương dâng cúng tài lực để trang hoàng chánh điện, tạo tác tượng Phật, đúc đại hồng chung và dựng tháp chuông [1].
Tấm bia Long Thủ được chạm khắc trên chất liệu sa thạch với hình dạng lá đề [2]. Giới nghiên cứu nhận định người xưa đã tận dụng một cấu kiện đá từ phế tích kiến trúc Champa để khắc nội dung bia [2]. Sau văn bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật khắc năm 1640 trong hệ thống ma nhai Ngũ Hành Sơn, bia Long Thủ là bằng chứng chữ khắc bằng đá sớm tiếp theo ghi nhận sự có mặt của các làng xã Đại Việt trên đất Đà Nẵng [2].
Lịch sử nghiên cứu và xếp hạng di tích
Vào năm 1920, học giả H. Cosserat đã khảo sát và công bố bài viết về di tích này trên tập san Bulletin des Amis du Vieux Huế dưới nhan đề “La pagode Long Thu, a Tourane” [2]. Khi đó, tấm bia đã bị gãy làm đôi và được dựng ghép lại trong một cổng tam quan cũ kỹ ở phía sau bảo tàng (nay là Bảo tàng Điêu khắc Chăm) [2]. Văn bia sau đó được một viên chức Tòa Khâm sứ là Bùi Văn Cung dịch sang tiếng Pháp [2]. Tiếp đó, Viện Viễn Đông Bác Cổ cũng cử cán bộ vào làm bản dập văn bia để lưu trữ tại Hà Nội [2].
Nhờ sự phát hiện và các tài liệu nghiên cứu này, ngày 16/5/1925, Quyền Toàn quyền Đông Dương Monguillot đã ký Nghị định xếp loại bảo quản các công trình lịch sử trên lãnh thổ Đông Dương [2]. Tại vùng Đà Nẵng, bốn di tích được xếp loại đợt này gồm có Hải Vân Quan, danh thắng Ngũ Hành Sơn, Nghĩa địa Pháp – Y-pha-nho và Bia chùa Long Thủ [2]. Đến năm 1992, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 3959-VH/QĐ xếp hạng Bia chùa Long Thủ là Di tích lịch sử cấp quốc gia, giao cho chùa An Long trực tiếp quản lý [2].
Quả chuông đồng thời chúa Nguyễn
Quả chuông đúc cùng thời điểm dựng bia năm 1657 hiện không còn tìm thấy [1][2]. Quả chuông đồng đang lưu giữ tại chùa An Long mang dòng lạc khoản ghi ngày đúc là 16 tháng 2 năm Giáp Thân [1]. Dựa trên các đặc điểm kiểu dáng, kích thước và trang trí, giới nghiên cứu xác định quả chuông này được đúc vào năm 1764, dưới thời Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát [1].
Chuông chùa An Long có chiều cao thân 0,75m, đường kính miệng 0,60m, chu vi thân ở vai 1,41m và tại vòng cườm miệng 1,60m [1]. Thân chuông có quai cao 0,28m, vai chuông khum dần và miệng loe rộng [1]. Quai chuông tạo hình hai con rồng thân tròn nhỏ, kỳ dựng đứng, miệng ngậm ngọc, đầu quay ra hai hướng đối xứng và đấu lưng vào nhau [1]. Các chi tiết như râu, bờm và chân rồng được thể hiện sắc sảo, tỉ mỉ [1]. Bề mặt chuông hiện đã ngả màu xỉn, phản ánh tình trạng hợp kim đồng bị pha tạp trong bối cảnh xã hội Đàng Trong nửa sau thế kỷ XVIII [1]. Trên thân chuông chỉ khắc một câu minh văn ngắn gọn: “Chú đại hồng chung nhứt khẩu An Long tự thập phương tín cúng công đức” [1].
Tra cứu liên quan
- Công trình và di tích liên quan: Bảo tàng Điêu khắc Chăm, Hải Vân Quan, Ngũ Hành Sơn, ma nhai Ngũ Hành Sơn.
- Khu vực: phường Hải Châu.
Điều còn chưa rõ
- Đơn vị hành chính: phường Bình Hiên cũ đã nhập vào phường Phước Ninh từ 1/1/2025, rồi vào phường Hải Châu từ 7/2025; chưa rõ ranh giới chi tiết của khu đất chùa.
- Số phận quả chuông đúc năm 1657: Văn bia năm Thịnh Đức thứ 5 có ghi việc đúc chuông và dựng tháp để chuông, nhưng theo các nguồn khảo cứu thì hiện vật này đã thất lạc từ lâu, chưa rõ thời điểm và lý do thất lạc [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng trưng bày tấm bia cổ: Bài báo năm 2024 phản ánh tấm bia đá Long Thủ sau các đợt trùng tu bị di chuyển đặt dưới bệ thờ ở sân chùa và bị bục thờ mới che khuất [2], chưa rõ hiện nay đã có phương án trưng bày phù hợp hơn hay chưa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chuông đồng thời chúa Nguyễn ở Đà Nẵng”, 20/11/2010, https://baodanang.vn/chuong-dong-thoi-chua-nguyen-o-da-nang-3227163.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Một văn bia lịch sử cần được trưng bày phù hợp hơn”, 02/11/2024, https://baodanang.vn/mot-van-bia-lich-su-can-duoc-trung-bay-phu-hop-hon-3237060.html, truy cập 23/10/2026.