Năm 1892, viên công sứ Pháp Charles Lemire cho chở 50 pho tượng Chăm về đặt trong một khu vườn ở Tourane, tên của Đà Nẵng thời ấy [2]. Phải hai mươi bảy năm sau, khu vườn mới thành bảo tàng.
Người Đà Nẵng quen gọi nơi này là Cổ viện Chàm [1]. Hơn một thế kỷ sau ngày mở cửa, đây là nơi giữ bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất thế giới [2].
Từ vườn tượng đến bảo tàng
Trong các năm 1891–1892, Charles Lemire cho gom hiện vật từ Trà Kiệu và Khương Mỹ về công viên Tourane, đúng khu đất sau này dựng bảo tàng [1]. Năm 1893, ông đề nghị lập một bảo tàng tại đây [2].
Ý tưởng ấy mất rất lâu mới thành hình. Từ năm 1902 đến 1919, những người làm việc cho Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO), tiêu biểu là Henri Parmentier, chủ sự Ban Khảo cổ của trường, kiên trì vận động để có một bảo tàng Champa ngay tại Đà Nẵng [1].
Tòa nhà đầu tiên khởi công năm 1915, xây xong năm 1916, nhưng đến năm 1919 mới mở cửa đón khách [1]. Tên ban đầu là Musée Cham, Tourane [1].
Tòa nhà mang hoa văn Chăm
Nhà trưng bày đầu tiên có mặt bằng hình chữ nhật, một phòng ở giữa và bốn hành lang bao quanh, tổng cộng 306 m² [1]. Thiết kế là của hai kiến trúc sư Delaval và Auclair, còn các chi tiết trang trí lấy từ đền tháp Champa là phần đóng góp của Parmentier [1][2]. Kết quả là một tòa nhà tân cổ điển Pháp mang hoa văn Chăm [1].
Sau các cuộc khai quật lớn ở Trà Kiệu năm 1927–1928 và Tháp Mẫm năm 1934, hiện vật về nhiều, bảo tàng phải nới rộng [1][2]. Trong hai năm 1935–1936, hai cánh nhà được xây thêm ở hai bên, mỗi cánh 102 m², làm thành mặt bằng chữ U [1]. Ngày 11/3/1936, bảo tàng khánh thành phần mở rộng và mang tên Musée Henri Parmentier [2].
Chính Parmentier sắp xếp các phòng theo nơi tìm thấy hiện vật: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm [2]. Cách chia ấy vẫn là xương sống của bảo tàng hôm nay.
Sáu lần mở rộng
Theo một nghiên cứu của Trường Đại học Bách khoa Đà Nẵng, bảo tàng đã qua ít nhất sáu lần xây dựng mở rộng [1]. Năm 1970 có thêm một phòng lớn 160 m² phía sau, dùng làm kho. Năm 2002, một tòa nhà hai tầng mọc lên ở phía sau, tầng một rộng 1.200 m² [1].
Năm 2015, thành phố đồng ý nâng cấp bảo tàng với kinh phí gần 45 tỉ đồng, chuẩn bị cho Tuần lễ Cấp cao APEC 2017 [1]. Khi mở cửa lại toàn bộ vào cuối năm 2017, bảo tàng có 1.755 m² trưng bày với 433 hiện vật [2].
Tên gọi cũng đổi theo thời cuộc: năm 1963 là Bảo tàng Đà Nẵng; năm 2007 tách thành Bảo tàng Lịch sử Đà Nẵng và Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng [2].
Mười hai bảo vật quốc gia
Tính đến tháng 11/2025, bảo tàng giữ 12 bảo vật quốc gia, trong tổng số 19 bảo vật quốc gia của thành phố [3]. Trong số đó có tượng Bồ tát Tara [3] và đài thờ Trà Kiệu [2].
Mười lăm trong 19 bảo vật của thành phố thuộc văn hóa Champa: ngoài 12 hiện vật của bảo tàng, còn 2 hiện vật ở Mỹ Sơn và 1 hiện vật ở Bảo tàng Đà Nẵng [3].
Điều còn chưa rõ
Ngày mở cửa năm 1919, bảo tàng trưng bày bao nhiêu hiện vật? Bài nghiên cứu của Đại học Đà Nẵng ghi khoảng 160 [1]; Việt Nam News ghi 236 [2]. Bài này chưa xem được cuốn danh mục Parmentier in năm 1919 để đối chiếu.
Ít người biết
- Trong giai đoạn 1915–1936, nhiều pho tượng bị gắn chết vào tường hoặc bệ xi măng, cách trưng bày về sau bị xem là làm hại hiện vật [2].
- Nền của tòa nhà xây năm 2002 thấp hơn nền nhà cũ 1,4 m, một trong những lý do các nhà nghiên cứu cho rằng phần mở rộng chưa ăn khớp với công trình gốc [1].
- Từ năm 1915 đến 2015, diện tích khuôn viên bảo tàng không hề thay đổi, dù số nhà bên trong tăng dần [1].
Đến tận nơi
Bảo tàng nằm ngay đầu phía tây của cầu Rồng. Sau đợt nâng cấp, chú thích hiện vật có cả tiếng Việt và tiếng Anh, kèm thuyết minh tự động [2]. Giá vé và giờ mở cửa có thể thay đổi; nên xem thông báo của bảo tàng trước khi đi.
Xem tượng ở đây trước rồi mới đi thánh địa Mỹ Sơn là một thứ tự hợp lý: bảo tàng có riêng một phòng dành cho hiện vật Mỹ Sơn [2]. Dấu vết Chăm cũng được tìm thấy ở Ngũ Hành Sơn.
Nguồn tham khảo
- Dương Hưng Minh, “Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng trước các thách thức mới của phát triển bền vững”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 21, số 11.1, 2023, từ tr. 5, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8849/6034/18724, truy cập 10/10/2026.
- Việt Nam News, “Chăm museum gets breath of fresh air”, 6/11/2017, https://vietnamnews.vn/sunday/features/416014/cham-museum-gets-breath-of-fresh-air.html, truy cập 10/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “19 bảo vật quốc gia lần đầu giới thiệu trọn vẹn tại Đà Nẵng”, 17/11/2025, https://baovanhoa.vn/van-hoa/19-bao-vat-quoc-gia-lan-dau-gioi-thieu-tron-ven-tai-da-nang-181948.html, truy cập 10/10/2026.