Di tích Chi bộ Phổ Lỗ Sỹ nằm tại thôn Phú Sơn Tây, xã Hòa Tiến, cách trung tâm thành phố Đà Nẵng khoảng 26 km về hướng tây nam [1][3]. Đây là nơi ghi dấu sự kiện thành lập chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Hòa Vang vào tháng 5/1939, phát triển từ một nhóm thanh niên địa phương tự may cờ Đảng để sinh hoạt [1][2][3]. Địa điểm lịch sử này được Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng công nhận là di tích lịch sử cấp thành phố vào ngày 29/12/2008 [1].
Quá trình hình thành từ Nhóm thanh niên Ngã tư
Sau khi Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Quảng Nam thành lập ngày 28/3/1930 do Phan Văn Định làm bí thư, cơ quan Tỉnh ủy Quảng Nam và Xứ ủy Trung Kỳ bị vỡ vào tháng 10/1930 nhưng phong trào địa phương vẫn tiếp tục được duy trì [1]. Từ cuối năm 1935, phong trào tại xã Hòa Khương có những bước chuyển biến khi nhiều thanh niên tìm hiểu chủ trương và tham gia các cuộc đấu tranh công khai tại địa phương cũng như trong toàn tổng An Phước [1].
Trước tình hình đó, phái viên Tỉnh ủy Quảng Nam là Trương An đã trực tiếp gặp gỡ, bồi dưỡng các cá nhân hăng hái gồm Nguyễn Hữu Tú, Nguyễn Như Gia và Nguyễn Lương Thúy để xây dựng làm lực lượng nòng cốt [1]. Qua sự hướng dẫn của Trương An, ba người trên đã tập hợp thành “nhóm thanh niên Ngã tư” (còn gọi là nhóm “Chợ Ngã tư”) sinh hoạt riêng tại làng Phú Sơn [1][3]. Trong thời gian này, Nguyễn Hữu Tú đã căn cứ theo Điều lệ Đảng tự may lá cờ đỏ búa liềm để phục vụ các nghi thức sinh hoạt nội bộ của nhóm [1][3].
Đến tháng 5/1939, Trương An tiến hành bàn giao nhóm thanh niên trên cho Ngô Diễn, đặc phái viên của Tỉnh bộ Quảng Nam [1]. Sau quá trình kiểm tra phong trào và tổ chức, Ngô Diễn chính thức công nhận và đổi nhóm thanh niên này thành Chi bộ Phổ Lỗ Sỹ tại làng Phú Sơn, tổng An Phước (vị trí dựng bia ngày nay) [1]. Chi bộ ban đầu gồm 3 đảng viên: Nguyễn Hữu Tú được cử làm bí thư phụ trách chung, Nguyễn Lương Thúy phụ trách công tác tuyên truyền cùng nhiệm vụ cất giấu tài liệu mật, và Nguyễn Như Gia [1][3]. Đến đầu năm 1940, tổ chức này kết nạp thêm đồng chí Lê Hoàng [1].
Nguồn gốc tên gọi và các cuộc đấu tranh ban đầu
Về ý nghĩa tên gọi của chi bộ, cán bộ Bảo tàng Đà Nẵng cho biết Phổ Lỗ Sỹ là từ phiên âm tiếng Hán của “Prusse” – tên một nhà nước ở châu Âu thời kỳ trung – cận đại từng sở hữu hệ thống luật pháp chặt chẽ và trở nên lớn mạnh [3]. Việc đặt tên này thể hiện mong muốn học tập tinh thần cách mạng từ các phong trào đấu tranh trên thế giới [3]. Đồng thời, ba chữ trong tên chi bộ cũng là bí danh của ba đảng viên đầu tiên: đồng chí Nguyễn Hữu Tú mang bí danh Phổ, đồng chí Nguyễn Lương Thúy bí danh Lỗ, và đồng chí Nguyễn Như Gia bí danh Sỹ [3].
Dù số lượng đảng viên ban đầu ít, chưa thành lập Huyện ủy và liên lạc từ Tỉnh ủy không thường xuyên, chi bộ đã trực tiếp dẫn dắt nhiều phong trào của quần chúng [1][3]: – Vận động người dân phản đối việc điều động đi làm đường tại khu vực Khe Răm thuộc vùng Hòa Bắc [1][3]. – Lãnh đạo các phu phen tại khu vực núi Bà Nà đòi giới chủ tăng tiền công và giảm bớt giờ lao động [1][3]. – Tổ chức đấu tranh chống lại tình trạng tăng thuế do một số lý trưởng tiến hành ở tổng An Phước [3]. – Đứng đơn tố cáo sai phạm tham nhũng của nhóm kỳ hào tại xã Nhượng khiến những người này bị mất chức [3]. – Vận động mở lớp truyền bá chữ quốc ngữ và tổ chức diễn hát bội gây quỹ xây dựng trường học cho con em địa phương [3].
Trong giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, chi bộ đối mặt với sự truy lùng ráo riết từ phía chính quyền thực dân [3]. Phần lớn cán bộ nòng cốt bị bắt giam, nhận án phạt tù khổ sai và chịu lệnh quản thúc từ 20 đến 25 năm tại các nhà lao ở Hội An, Điện Bàn và Đại Lộc [3]. Sau khi mãn hạn tù, các đảng viên tiếp tục tìm cách chắp nối liên lạc để gây dựng lại phong trào cách mạng ở địa phương [3].
Di tích lịch sử và bia tưởng niệm
Khu vực thành lập chi bộ nay thuộc địa bàn thôn Phú Sơn Tây, xã Hòa Tiến, vùng đất nằm chếch về phía tây của huyện Hòa Vang cũ, giáp ranh các khu vực Đại Lộc, Đông Giang và Điện Bàn [3]. Ngày 29/12/2008, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng đã ban hành quyết định công nhận địa điểm thành lập Chi bộ Phổ Lỗ Sỹ là di tích lịch sử cấp thành phố [1].
Tại khu đất di tích, một tấm bia lưu niệm đã được dựng lên để ghi nhớ sự kiện lịch sử [1]. Theo lời kể của ông Phạm Văn Công, nguyên Trưởng thôn Phú Sơn Tây, bia di tích được xây dựng vào năm 2006 [3]. Nơi đây trở thành một “địa chỉ đỏ” để các cơ quan, tổ chức, đoàn thể và thanh thiếu niên đến thăm viếng, học tập truyền thống [1][3].
Chi bộ Phổ Lỗ Sỹ được xác định là tổ chức Đảng đầu tiên hình thành trên địa bàn huyện Hòa Vang và là tổ chức tiền thân của Đảng bộ huyện Hòa Vang sau này [1][2]. Vào sáng ngày 20/11/2024, đoàn lãnh đạo địa phương đã tổ chức lễ dâng hương, đặt vòng hoa tại di tích nhân dịp kỷ niệm 79 năm ngày thành lập Đảng bộ huyện [2].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn hành chính: xã Hòa Tiến, xã Hòa Vang, bảng tra phường xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ nay là những phường, xã nào.
- Sự kiện và di tích lịch sử: căn cứ Huyện ủy Hòa Vang, chiến thắng Gò Hà năm 1965.
- Địa danh lân cận: núi Bà Nà, hồ Đồng Nghệ.
Điều còn chưa rõ
- Phạm vi ghi nhận tổ chức Đảng sớm nhất: Báo Đà Nẵng năm 2024 nhận định Phổ Lỗ Sỹ là “chi bộ được thành lập sớm nhất ở Đà Nẵng” [1], trong khi thông tin từ Trang thông tin điện tử xã Hòa Vang năm 2024 và Báo Công an Nhân dân năm 2025 ghi nhận đây là chi bộ Đảng đầu tiên tại huyện Hòa Vang [2][3]; cần đối chiếu thêm hồ sơ Đảng bộ thành phố Đà Nẵng để xác minh sự so sánh mốc thời gian này [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm xây dựng bia di tích: Bài báo năm 2025 trích lời nhân chứng địa phương cho biết bia di tích xây dựng năm 2006 [3], trong khi quyết định xếp hạng di tích cấp thành phố được ban hành ngày 29/12/2008 [1]; nguồn chưa nêu rõ công trình bia năm 2006 là do địa phương tự xây hay thuộc đợt đầu tư nào [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa danh hành chính “xã Nhượng”: Nguồn tư liệu chỉ nhắc đến vụ kiện kỳ hào tại “xã Nhượng” mà không ghi rõ xã này thuộc tổng nào và tương ứng vị trí nào trên bản đồ hiện nay [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông tin về các bản án tù: Nguồn báo chí chỉ nêu chung các cán bộ cốt cán bị xử án khổ sai và quản thúc từ 20 đến 25 năm tại ba nhà lao Hội An, Điện Bàn, Đại Lộc, chưa liệt kê chi tiết mức án của từng người và năm ra tù cụ thể [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chi bộ Phổ Lỗ Sỹ – mốc son quan trọng trong phong trào đấu tranh cách mạng ở huyện Hòa Vang”, 24/08/2024, https://baodanang.vn/chi-bo-pho-lo-sy-moc-son-quan-trong-trong-phong-trao-dau-tranh-cach-mang-o-huyen-hoa-vang-3160577.html, truy cập 23/10/2026.
- Trang thông tin điện tử xã Hòa Vang, “Hòa Vang dâng hương, đặt vòng hoa tại Di tích Chi bộ Phổ Lỗ SỸ”, 20/11/2024, https://hoavang.danang.gov.vn/vi/w/hoa-vang-dang-huong-dat-vong-hoa-tai-di-tich-chi-bo-pho-lo-sy-478996?p_l_back_url=%2Fsearch%3Fdelta%3D60%26start%3D50%26category%3D177139%26category%3D991458, truy cập 23/10/2026.
- Báo Công an Nhân dân, “Nhịp sống bình yên ở vùng Phổ Lỗ Sỹ”, 01/05/2025, https://cand.vn/nhip-song-binh-yen-o-vung-pho-lo-sy-post766658.html, truy cập 23/10/2026.