Nhà thờ tiền hiền Quan Châu, còn gọi là từ đường Tứ tộc Tiền hiền Quan Châu, tọa lạc tại thôn Quang Châu (trước 7/2025: xã Hòa Châu, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng [1]. Công trình cách trung tâm thành phố khoảng 10 km về phía tây nam, từ cầu vượt Hòa Cầm đi theo quốc lộ 1A về hướng nam rồi rẽ vào cổng chào thôn Quang Châu khoảng 1,3 km [1]. Ngôi nhà thờ được xây dựng từ năm 1800 để phụng thờ bốn vị tiền hiền khai phá lập nên làng [1].
Lịch sử lập làng và tên gọi
Vào thời Cảnh Hưng (1740 – 1786) dưới triều vua Lê Hiển Tông, có bốn vị tiền nhân thuộc các tộc họ Trần, Đoàn, Lê, Huỳnh từ đất Bắc vào khai khẩn vùng đất hoang đặt tên là Diêu Trì (trước 7/2025: xã Hòa Nhơn, huyện Hòa Vang; nay thuộc xã Bà Nà) [1]. Nhận thấy nơi đây rừng rậm hiểm trở, có nhiều thú dữ gây bất lợi cho đời sống người dân, bốn vị tiền nhân đã cùng nhau bàn bạc di chuyển xuống vùng đồng bằng phù sa để khai hoang, quy tụ cư dân lập ấp [1]. Làng mới được hình thành và ban đầu được đặt tên là Minh Châu [1].
Đến triều vua Minh Mạng, do kỵ húy nên làng Minh Châu được đổi tên thành Quan Châu, nghĩa là viên ngọc của nước nhà [1]. Về sau, tên làng chuyển thành Quang Châu với nghĩa là viên ngọc sáng, trở thành tên gọi đơn vị hành chính cho đến ngày nay [1]. Dù tên làng hiện nay là Quang Châu, ngôi nhà thờ tiền hiền vẫn giữ nguyên tên gọi cổ truyền là nhà thờ tiền hiền Quan Châu [1].
Kiến trúc và hiện vật
Nhà thờ tiền hiền Quan Châu ban đầu được dựng bằng tranh tre nứa lá [1]. Về sau, dân làng đóng góp dựng lại sườn gỗ, xây tường vôi và lợp mái ngói âm dương [1]. Công trình hiện nay có niên đại xây cất từ năm 1800, và lần trùng tu lớn gần nhất diễn ra vào năm 1935 [1].
Kiến trúc ngôi nhà thờ có kết cấu ba gian, ba lòng, gồm khu tiền đường và hậu tẩm [1]. Hai bên tả hữu của ngôi nhà thờ được bố trí hành lang có mái che [1]. Mái công trình lợp ngói âm dương cổ kính, bên trên đắp hình tượng lưỡng long tranh châu [1]. Bên trong nội thất, các cặp câu đối cổ xưa vẫn còn được lưu giữ dù màu sắc đã phai mờ theo thời gian [1]. Nơi đây còn bảo lưu một đạo sắc phong của triều vua Gia Long ban vào năm thứ hai (1803) cho tộc Huỳnh Văn [1].
Để duy trì việc thờ tự, làng xưa từng trích ra hơn một mẫu ruộng công điền đem đấu giá, người trúng đấu giá nhận canh tác và nộp hoa lợi để trang trải chi phí tế lễ tại đình làng, nhà thờ Tiền hiền và miếu âm linh [1]. Trải qua thời gian và chiến tranh, đình làng và miếu âm linh từng bị hư hại [1]. Đến năm 2019, miếu âm linh nằm sát chùa Quang Châu đã được dân làng tôn tạo lại, riêng nhà thờ tiền hiền vẫn bảo tồn được kiến trúc bằng gỗ và tường vôi từ lần trùng tu năm 1935 [1].
Ký ức về Thái Phiên làm rể làng Quang Châu
Theo lời các cụ cao niên kể lại, làng Quang Châu trước đây là vùng quê trù phú và có truyền thống coi trọng học vấn [1]. Một trong những gia đình phú hộ thời trước là ông Trần Thượng Hữu, dân gian quen gọi là ông Học Băng theo tên người con gái đầu là bà Trần Thị Băng (cô Hai Băng) [1].
Cũng theo lời các cụ cao niên kể lại, Tú tài Đỗ Tự (quê ở làng Diệm Sơn (trước 7/2025: xã Điện Tiến, thị xã Điện Bàn), nay thuộc phường Điện Bàn Bắc; bấy giờ về làm rể làng Miếu Bông kế cận) đã dẫn một đoàn người đến nhà ông Học Băng làm mối cho Thông Phiên (tức Thái Phiên, người làng Nghi An (trước 7/2025: phường Hòa Phát, quận Cẩm Lệ), nay thuộc phường An Khê) [1]. Lúc bấy giờ Thái Phiên làm thông phán ở Sở dây thép, vợ mất đã lâu và muốn dạm hỏi cô Hai Băng làm vợ kế [1].
Đỗ Tự là người khi đỗ tú tài không ra làm quan mà cùng Trần Cao Vân và Thái Phiên tham gia phong trào chống Pháp [1]. Đỗ Tự đã vận động gia đình bên vợ dựng ngôi nhà có gác ở gần chợ Miếu Bông sát quốc lộ để làm cơ sở liên lạc [1]. Nhận thấy Thái Phiên là người có chí hướng lớn, ông Học Băng đã đồng ý gả con gái và một đám cưới lớn đã được tổ chức tại làng [1]. Trong truyện ngắn “Rồi máu lên hương”, nhà văn Nguyễn Văn Xuân có kể chi tiết khi Thái Phiên bị quân Pháp hành hình tại An Hòa (Huế), bà Hai Băng đã dùng tóc bọc thủ cấp của chồng đưa về nhà cha tại làng Quang Châu rồi qua đời [1]. Câu chuyện Thái Phiên làm rể làng Quang Châu được nhiều thế hệ người dân địa phương truyền tụng [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn quản lý: phường Hòa Xuân
- Các địa bàn liên quan đến nhân vật: xã Bà Nà (nơi có xứ Diêu Trì cũ), phường Điện Bàn Bắc (quê Tú tài Đỗ Tự), phường An Khê (quê Thái Phiên)
- Tác giả ghi chép: nhà văn Nguyễn Văn Xuân
- Địa giới hành chính: bảng tra phường xã, quận huyện cũ, Đà Nẵng sau sáp nhập
Điều còn chưa rõ
- Tên làng trong bài báo là Quang Châu trong khi tên di tích là nhà thờ tiền hiền Quan Châu; nguồn giải thích do thời vua Minh Mạng kỵ húy nên đổi thành Quan Châu, về sau đọc thành Quang Châu nhưng tên nhà thờ vẫn giữ nguyên [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm cụ thể bốn vị tiền hiền chuyển từ vùng Diêu Trì xuống đồng bằng lập làng Minh Châu; nguồn chỉ ghi vào thời Cảnh Hưng (1740 – 1786) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng kiến trúc ban đầu và thời điểm dựng đình làng cũ của làng Quang Châu trước khi bị hư hại [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Di tích lịch sử, văn hóa Hòa Vang: Nhà thờ tiền hiền Quan Châu lưu giữ kiến trúc độc đáo của văn hóa làng”, 24/06/2024, https://baodanang.vn/di-tich-lich-su-van-hoa-hoa-vang-nha-tho-tien-hien-quan-chau-luu-giu-kien-truc-doc-dao-cua-van-hoa-lang-3236871.html, truy cập 23/10/2026.
