Làng Đức Bố là một vùng đất cổ nằm ven bờ nam sông Trúc Tân, gồm thôn Đức Bố 1 và thôn Đức Bố 2 (trước 7/2025: xã Tam Anh Bắc, huyện Núi Thành), nay thuộc xã Tam Anh [1]. Nơi đây trong lịch sử từng mang các tên gọi A Vó và Hà Bố, gắn liền với các ghi chép địa bạ thời Gia Long cũng như sách Đồng Khánh địa dư chí [1]. Vùng đất này còn được các thư tịch thời Nguyễn và bản đồ thời Pháp thuộc ghi nhận về mỏ đồng tại núi Bà Ty cùng dấu tích đình làng và miếu thờ cổ [1].
Lịch sử biến đổi tên gọi từ A Vó đến Đức Bố
Vùng đất Đức Bố nguyên xưa nằm trong một xứ đất rộng lớn mang tên gọi A Vó [1]. Xứ đất này nằm gọn trong vòng cung kết nối các núi Yên Ngựa, Cò Bay, Thạch Ông, Trà Lý và đồi Thạch Kiều, với tâm điểm là núi Đức Bố (còn gọi là núi Bà Ty hay Ba Thy) [1]. Hệ thống đồi núi này phân bố trên địa bàn ven các dòng sông Bà Bầu và Tiên Quả của huyện Núi Thành trước đây (nay thuộc vùng xã Tam Anh) [1].
Địa bạ lập thời Gia Long (khoảng giai đoạn 1805 – 1812) xác định thôn Hà Bố thuộc xã Đức Hòa, nằm trong vùng “thuộc Liêm hộ” của huyện Hà Đông, phủ Thăng Hoa, dinh Quảng Nam [1]. Tứ cận của thôn được chép gồm: phía đông giáp xã Trà Lý Tây và sông; phía tây giáp xã Thạch Kiều và sông; phía nam giáp xã Diêm Phổ và xã Đức Hòa; phía bắc giáp xã Trà Lý Tây [1]. Sách “Đồng Khánh địa dư chí” (soạn năm 1887, 1888) sau này vẫn ghi lại đúng tứ cận nói trên cho xã Đức Bố thuộc tổng Đức Hòa, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam [1]. Căn cứ vào tư liệu đối chiếu, thôn Hà Bố đã tách khỏi xã Đức Hòa để thành xã riêng mang tên Đức Bố vào khoảng nửa cuối thế kỷ XIX [1].
Theo các vị cao niên tại địa phương, danh xưng Hà Bố nhiều khả năng bắt nguồn từ tên cổ A Vó [1]. Một sắc phong năm 1793 còn lưu giữ tại địa phương có chữ Vó được viết với bên tả là bộ phụ và bên hữu là chữ bố, được nhìn nhận có thể là tên gốc Chăm ghi âm qua chữ Nôm [1]. Từ A Vó, địa danh được biến đổi thành Hà Vó rồi Hà Bố [1]. Đến tháng 6 năm Đồng Khánh thứ 3 (năm 1888), khi tổng Đức Hòa được chia làm ba tổng gồm Phước Lợi, Đức Tân và Đức Hòa, thôn Hà Bố chính thức đổi tên thành xã Đức Bố [1]. Bản đồ do người Pháp lập đầu thập niên 1930 cho thấy Đức Bố giáp Trà Lý Tây ở phía đông bắc, giáp Diêm Phổ ở phía đông, giáp Tiên Quả và Xuân Vinh ở phía đông nam, giáp Thạnh Hòa ở phía nam; các thôn xã này trước tháng 7/2025 đều thuộc các xã Tam Anh Bắc và Tam Anh Nam của huyện Núi Thành cũ [1]. Phía tây và tây bắc Đức Bố chạy dọc theo một đoạn sông đối diện với bờ bắc giáp xã Thạch Kiều (nay là thôn Thạch Kiều thuộc xã Tam Xuân) [1].
Địa thế sông núi và hình tượng cảnh quan
Sách “Đồng Khánh địa dư chí” ghi nhận một dòng sông bắt nguồn từ trong núi giữa hai thôn Thạch Kiều và Đức Bố chảy theo hướng đông bắc qua bến đò Bảo Phước, uốn khúc về phía đông đổ ra cửa Tấn Đại Áp [1]. Trên thực địa, con sông đó chính là sông Trúc Tân (tên Nôm gọi là Bến Trảy), chảy xuống nối với sông Bầu Bầu đến ngã ba hợp lưu cùng dòng sông qua vùng Tam Kỳ rồi đổ ra biển [1]. Bản đồ người Pháp vẽ thêm nhánh sông Ba Túc chảy lên hướng bắc gặp sông Trúc Tân ở phía nam ngọn núi Ba Thy [1].
Ngọn núi Ba Thy được cư dân bản địa gọi là núi Bà Ty, còn sách “Đại Nam nhất thống chí” chép bằng tên núi Đức Bố [1]. Sách này mô tả núi nằm cách huyện Hà Đông 26 dặm về hướng nam, có thế núi cao lớn kéo dài, mọc nhiều cỏ tranh và đá dựng lởm chởm, bên cạnh có núi Trà Lý [1].
Khoảng không gian giữa núi Đức Bố và núi Trà Lý từng có hai ngọn đồi mang tên Trà Căm thượng và Trà Căm hạ với hình dáng tròn nhô lên [1]. Người dân Đức Bố thời xưa ví quần thể gò đồi nơi đây tựa hình người nằm: đầu là núi Bà Ty, chân là núi Trà Lý (còn gọi là núi Miếu), hai cánh tay vươn dài thành các dãy núi bên tả hữu tỏa ra phía sông Tiên Quả và sông qua vùng Tam Kỳ [1]. Về sau, hai ngọn đồi Trà Căm thượng và hạ đã bị san bằng trong quá trình biến đổi thực địa [1].
Dấu tích mỏ đồng Đức Bố
Tư liệu lịch sử ghi nhận núi Đức Bố từng là điểm khai thác khoáng sản kim loại [1]. Sách “Đại Nam thực lục” ghi chép vào tháng 6 năm Mậu Tý (1888), triều đình cử Lang trung Nguyễn Hữu Thanh và Viên ngoại lang Nguyễn Lập thuộc Bộ Lại vào Quảng Nam khám xét các mỏ kim loại [1]. Viên chức địa phương bấy giờ là Phan Tôn đã tâu trình về các mỏ đồng của tỉnh Quảng Nam phân bố tại các xã Trung Phước, Thạch Kiều và Đức Bố [1].
Bản đồ địa hình của người Pháp vẽ đầu thập niên 1930 cũng đánh dấu một mỏ đồng tại vùng núi Bà Ty thuộc thôn Đức Bố với ký hiệu “Mine de Đức Bố” [1]. Sách “Đại Nam nhất thống chí” cho biết phía nam núi Đức Bố có mỏ đồng nên nơi đây còn được gọi bằng tên “núi Đồng đỏ” [1]. Sách này chép vua Minh Mạng cho người khai mỏ lấy đồng vào năm Minh Mệnh thứ 11 nhưng sau đó lại dừng [1]. Một dị bản “Đại Nam nhất thống chí” chữ Nho tại Thư viện Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận mỏ quặng mang tên Xích đồng sơn, từng được khai thác rồi đình chỉ dưới thời Minh Mạng, đến thời Pháp thuộc tiếp tục được người Pháp tổ chức khai thác lấy quặng [1].
Đình làng và dinh miếu cổ
Theo lời kể của cụ Lê Văn Bản (nguồn ghi nhận 92 tuổi vào năm 2023, cư ngụ tại tổ 1 thôn Đức Bố 2), làng Đức Bố xưa từng có đình làng và dinh thờ Bà Chúa Ngọc [1].
Khu vực nền đình Đức Bố tại tổ 6 thôn Đức Bố 2 còn lưu giữ một cây cổ thụ gọi là cây cầy, ước tính trên 100 năm tuổi và được chính quyền địa phương công nhận là cây di tích [1]. Khu đất xây dựng đình làng xưa do dòng tộc họ Ung hiến tặng [1]. Tộc họ Ung đến lập nghiệp tại Đức Bố từ sớm, song do vị thủy tổ của dòng tộc đã nhận danh vị tiền hiền tại làng Chiên Đàn nên không tham gia nhận danh hiệu tiền hiền tại Đức Bố [1].
Khu vực chân núi Bà Ty có vùng mang tên Trường Đồng, vốn là nơi tập kết thợ mỏ trong các thời kỳ khai thác đồng [1]. Tại đây từng tọa lạc miếu Bà Chúa Ngọc thờ nữ thần Chăm mang tên Thiên Y A Na, vị thần từng được triều đình nhà Nguyễn ban tặng mỹ tự “Diễn Phi Chúa Ngọc Tiên Nương tôn thần” [1]. Cụ Lê Văn Bản nhớ lại cảnh miếu xưa có quy mô khang trang với nhiều bàn thờ, hoành phi câu đối chữ Hán và bài vị “Thánh phi” đặt tại chính điện [1]. Lễ cúng tế diễn ra vào hai mùa xuân thu hằng năm, thu hút đông đảo người dân quanh vùng, phu mỏ đồng và công nhân từ mỏ vàng Bồng Miêu lân cận về tham dự [1]. Qua thời chiến tranh, ngôi miếu cũ bị sụp đổ hoàn toàn; đến đầu những năm 2000 công trình được dựng lại trên nền cũ nhưng không còn giữ được kiểu dáng kiến trúc nguyên bản [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính: xã Tam Anh, xã Tam Xuân, xã Núi Thành, Tam Kỳ
- Địa danh lịch sử – kinh tế: mỏ vàng Bồng Miêu, chợ Cây Trâm
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc tên gọi A Vó: bài báo chỉ dẫn ý kiến của các vị cao niên nhận định đây “có thể là một tên gốc Chăm được đọc và ghi âm Nôm”, dựa trên mặt chữ Vó trong sắc phong năm 1793 chứ chưa có văn bản khảo cứu khẳng định chắc chắn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác thôn Hà Bố tách khỏi xã Đức Hòa: tư liệu bài báo chỉ ước định vào khoảng nửa cuối thế kỷ XIX trước khi đổi thành xã Đức Bố năm 1888 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại và quy mô các đợt khai thác mỏ đồng Đức Bố thời nhà Nguyễn và thời Pháp thuộc chưa được số liệu hóa cụ thể về sản lượng quặng khai thác [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Dấu xưa Đức Bố”, 29/10/2023, https://baodanang.vn/dau-xua-duc-bo-3044603.html, truy cập 23/10/2026.
