Trong số 17 vị Đốc học phụ trách giáo dục ở Quảng Nam dưới thời nhà Nguyễn, Trương Công Diêu là người đầu tiên nhận chức vụ này và cũng là vị Đốc học không xuất thân từ hàng ngũ đại khoa [1]. Hành trạng của ông được khắc ghi trên tấm bia đá cổ ở huyện Lễ Dương cũ, lưu giữ dấu tích của một vị quan văn đầu thời nhà Nguyễn [1].
Từ Hàn lâm viện đến biệt danh “Túy cuồng”
Trương Công Diêu người làng Hưng Thạnh Tây, tổng Hưng Thạnh Hạ, huyện Lễ Dương, tức thôn Hưng Mỹ (trước 7/2025: xã Bình Triều, huyện Thăng Bình), nay thuộc xã Thăng An [1]. Ông có văn tài uyên bác, từng làm quan tại Hàn lâm viện dưới thời Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần (1765 – 1776) [1].
Khi quân Trịnh từ phía bắc và quân Tây Sơn từ phía nam tấn công, chúa Nguyễn Phúc Thuần rời Phú Xuân rồi qua Quảng Nam vào Gia Định [1]. Trương Công Diêu theo Tả quân Nguyễn Cửu Dật phò chúa [1]. Khi đoàn tàu đến Quy Nhơn thì gặp gió lớn bị chìm, Nguyễn Cửu Dật thiệt mạng, còn ông may mắn thoát nạn vào bờ ẩn náu [1]. Sau đó ông tìm đường về lại quê hương định tiếp tục vào Gia Định nhưng không thành [1].
Khi lực lượng Tây Sơn kiểm soát vùng đất, triều đình Tây Sơn có lời mời ông ra tham gia chính sự nhưng ông từ chối [1]. Để tránh bị chú ý, ông giả làm người say rượu suốt ngày, khiến quan quân Tây Sơn tin thật và gọi ông là gã “Túy cuồng”, nhờ đó giữ được bình yên [1].
Làm Đốc học dinh Quảng Nam và gia đình
Năm 1802, sau khi vua Gia Long lên ngôi, ông được triều đình triệu về kinh đô tham gia việc biên soạn điển lệ và dự lễ tế Nam Giao [1]. Sau thời gian đó, ông được bổ nhiệm giữ chức Đốc học dinh Quảng Nam [1]. Văn bia Văn thánh huyện Lễ Dương ghi nhận ông có khí tiết, học vấn và văn chương sâu rộng, được triều đình lẫn dân gian trọng vọng [1]. Khi qua đời, ông được truy tặng thụy hiệu Khiêm Thận và tước phong Gia Hoằng Tín đại phu [1].
Gia đình ông tiếp nối truyền thống học nghiệp qua nhiều đời [1]. Con trai ông là Trương Công Phát từng làm Tri huyện Du Xuyên tại Thanh Hóa, sau đó xin từ quan về quê phụng dưỡng cha già [1]. Cháu nội ông là Trương Công Đạo đỗ Cống sinh (Cử nhân) dưới triều vua Minh Mạng, giữ chức Tri phủ Hoằng Trị ở Bến Tre, theo bài báo có nhiều công trạng, nhất là việc thu phục các dân tộc thiểu số [1].
Đến đầu thế kỷ 20, dòng họ có Trương Bá Huy đỗ Tú tài năm 1906 [1]. Thay vì tiếp tục con đường thi cử, Trương Bá Huy tham gia phong trào Duy tân giai đoạn 1904 – 1908 và đứng đầu cuộc biểu tình kháng thuế ở Hà Lam năm 1908 [1]. Trương Bá Huy bị bắt đày ra Côn Đảo cùng thời điểm với Huỳnh Thúc Kháng [1]. Sau khi được tha vào năm 1914, Trương Bá Huy tiếp tục tham gia cuộc khởi nghĩa năm 1916 của vua Duy Tân, bị bắt đày lên Lao Bảo và mất tại đây [1].
Tấm bia Lễ Dương huyện nhân vật bi chí
Hành trạng của Trương Công Diêu được ghi lại trên tấm bia đá cổ mang tên Lễ Dương huyện nhân vật bi chí, hiện được gửi tại nhà thờ tiền hiền làng Hà Lam [1]. Tấm bia này vốn thuộc Văn thánh huyện Lễ Dương [1]. Năm 1985, khi Văn thánh bị dỡ bỏ để xây trường học, Hội đồng chư tộc Tiền hiền làng Hà Lam đã chuyển 9 tấm bia đá về bảo quản tại nhà thờ làng [1]. Trong số đó, 8 tấm mang tên Lễ Dương huyện khoa hoạn bi chí ghi danh những người đỗ đạt làm quan, riêng tấm bia số 1 ghi chép về hai nhân vật đầu triều Nguyễn của huyện Lễ Dương là Đoan Hùng quận công Nguyễn Văn Trương và Hoằng tín Đại phu Trương Công Diêu [1].
Bia được khắc dựng năm 1896 dưới triều vua Thành Thái [1]. Mặt bia có chiều rộng 0,75 m, chiều cao 1,1 m, độ dày 0,15 m, gồm 1.129 chữ Hán [1]. Trong văn bản, phần dành cho võ tướng Nguyễn Văn Trương chiếm 893 chữ, trong khi phần chép về quan văn Trương Công Diêu chỉ có 236 chữ [1]. Tác giả bài báo đặt câu hỏi về việc võ tướng được coi trọng hơn văn thần vào thời điểm dựng bia [1].
Văn bia do Phó bảng Nguyễn Thuật khởi xướng và duyệt văn bản, Cử nhân Nguyễn Hữu Quang soạn thảo, Ngự sử Lê Bá Hoan cùng Đốc học Nguyễn Trạc giúp việc khảo cứu, và Tú tài Võ Vỹ khắc chữ [1]. Trải qua thời gian, tấm bia bị gãy làm 3 mảnh [1]. Năm 1993, các bậc cao niên làng Hà Lam đã dịch và in lại nội dung văn bia [1]. Đến năm 2015, hai tác giả Nguyễn Bằng và Nguyễn Văn Hà thực hiện chế bản chữ Hán, dịch nghĩa sang quốc ngữ và xuất bản trong cuốn sách về văn bia Văn thánh Thăng Bình [1].
17 vị Đốc học của trường Đốc Quảng Nam
Trường Đốc Quảng Nam thời nhà Nguyễn từng có 17 vị đốc giáo (Đốc học) trông coi việc giáo dục của toàn hạt [1]. Xét theo quê quán, có 8 vị quê ở Quảng Nam, 5 vị quê ở Nghệ An, còn lại ở Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Bắc Ninh và Thái Bình mỗi nơi 1 vị [1]. Trong số này có những người sau đó giữ chức Tế tửu Quốc tử giám ở kinh đô như Nguyễn Dục, Nguyễn Đình Tựu và Trần Đình Phong [1].
Trương Công Diêu là vị Đốc học đầu tiên mở đầu danh sách quan giáo dục của tỉnh, còn Đốc học cuối cùng tại nhiệm là Đinh Văn Chấp, người gốc Nghệ An [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật cùng được khắc tên trên văn bia: Nguyễn Văn Trương
- Di tích lưu giữ văn bia: nhà thờ tiền hiền làng Hà Lam
- Sách địa chí ghi chép về vùng đất: Hà Lam xã chí
- Chí sĩ cùng bị đày Côn Đảo với Trương Bá Huy: Huỳnh Thúc Kháng
- Danh sách tổng hợp: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh và năm mất của Trương Công Diêu chưa thấy nguồn tư liệu ghi nhận [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên họ của ông: văn bia ghi Trương Công Diêu, trong khi văn bản bài báo có chỗ ghi Trương Công Thúy và có đoạn viết Trương Văn Thúy [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tước phong sau khi qua đời: bài báo nhắc đến tước Gia Hoằng Tín đại phu, nhưng mặt bia đá lại ghi là Hoằng tín Đại phu [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Tấm bia đặc biệt và vị Đốc học họ Trương”, 16/06/2019, https://baodanang.vn/tam-bia-dac-biet-va-vi-doc-hoc-ho-truong-3232066.html, truy cập 23/10/2026.
