Đoạn phim tài liệu quay tại làng Nam Ô năm 1896 được bài báo xem là dấu mốc cho thấy làng chài Nam Ô xuất hiện trong điện ảnh thế giới từ rất sớm [1]. Tác phẩm do nhà quay phim Gabriel Veyre thuộc hãng Lumière bấm máy từ trên ghế kiệu di chuyển qua đường làng [1]. Hình ảnh ghi lại đời sống sinh hoạt, trang phục của cư dân địa phương và lưu giữ dấu tích kiến trúc của nhà trạm thời Nguyễn [1].
Bối cảnh ra đời và cuộc chiếu bóng năm 1900
Sau khi hai anh em Auguste và Louis Lumière sáng chế ra máy quay phim vào năm 1895, hãng Lumière đã cử Gabriel Veyre (1871 – 1936) đến Đông Dương vào năm 1896 để quay các thước phim ở vùng này [1]. Tại khu vực dưới chân đèo Hải Vân và gần cửa sông Cu Đê, Veyre thực hiện đoạn phim ngắn có thời lượng non một phút tại làng Nam Ô [1]. Đến năm 1900, đoạn phim này được chiếu và bán vé tại Hội chợ Paris với nhan đề “Le Village de Nam O – Panorama pris d’une chaise à porteurs” (Làng Nam Ô – Quay toàn cảnh trên ghế kiệu) [1].
Theo bài nghiên cứu “Ký ức lịch sử: Phim ảnh thời kỳ đầu, chủ nghĩa thực dân và sứ mệnh khai hóa văn minh của Pháp ở Đông Dương” của hai tác giả Barbara Creed và Jeanette Hoonr (bản dịch của Dương Hà trên Đặc san Nghiên cứu Lịch sử Xứ Quảng số 17, trang 122), Gabriel Veyre bị thu hút bởi cảnh quan núi non cùng pháo đài cũ tại Nam Ô, nhận thấy nơi này có nhiều điểm thú vị để quay phim [1]. Thước phim mô tả chuyến đi của Gabriel Veyre được ghi hình trực tiếp từ ghế kiệu khi ông đi ngang qua ngôi làng [1].
Dấu tích Thành Cung Nam Ô qua ống kính
Hình ảnh bờ biển và gành đá Nam Ô không xuất hiện trong khuôn hình [1]. Tuy nhiên, đoạn phim đã ghi lại một công trình kiến trúc: một đoạn tường thành khá dày có đầu tường tô mái đổ, xuất hiện ở bên phải khung hình trước giây thứ 10 và tái hiện ở giây thứ 30 trong đoạn phim [1].
Khi xem lại tư liệu này cùng những người cao tuổi sinh năm 1930, cụ Bùi An (88 tuổi) nhận ra đó chính là đoạn tường thành hướng bắc của Thành Cung (nhà trạm Nam Ô) [1]. Công trình này từng là nơi các cụ thường leo trèo thời nhỏ nhưng đã bị phá hủy sau năm 1945 [1]. Căn cứ vào vị trí tường thành, tác giả bài báo suy đoán máy quay trên ghế kiệu di chuyển theo hướng từ đông sang tây, bóng nắng mờ tạt về tây tây nam bởi biểu kiến mặt trời; rặng cây đa cổ thụ và hàng cây bàng cao ngọn đã che khuất vùng biển cùng gành đá cách đó mấy trăm mét về hướng đông bắc [1]. Tác giả bài báo cũng suy đoán phim được quay vào một buổi sáng nhiều mây ít nắng, trên con đường làng đầy cát biển chạy dọc tường thành phía bắc của Thành Cung Nam Ô, bên cạnh một nếp nhà tranh ở cuối góc tường thành cùng mấy nếp nhà tranh san sát nằm đối diện ở bên trái khung hình [1].
Đời sống và trang phục của cư dân làng chài
Đoạn phim không có hình ảnh người phương Tây xuất hiện trong khung hình mà chỉ có hai thanh niên mình trần khiêng kiệu võng có chiếc dù che, mặc quần “trật bù lương” (phương ngữ Quảng Nam chỉ loại quần quấn quanh thắt lưng, tiện đựng thuốc lá và trầu) di chuyển dọc bờ tường [1]. Toàn bộ người dân làng Nam Ô xuất hiện tự nhiên trước ống kính [1].
Cư dân trong phim phần lớn là người lớn tuổi, gồm cả đàn ông và phụ nữ [1]. Đàn ông mặc áo dài khăn đóng chỉnh tề với dáng vẻ tò mò, thận trọng [1]. Phụ nữ cũng mặc áo dài nghiêm ngắn, người chít khăn, người đội nón [1]. Áo dài của người dân gồm các màu tối xen lẫn màu sáng, điểm xuyết một số người mặc quần trắng [1]. Về phía trẻ em, các thiếu nữ sắp đến tuổi dậy thì mặc trang phục kín đáo ban đầu rụt rè sau đó chạy theo chiếc kiệu; một chú bé bị chị phạt vì cản trở trước máy quay; các bé trai và bé gái khoảng 9 – 10 tuổi mặc bộ áo quần lửng; cùng hai em nhỏ chừng 3 – 4 tuổi không mặc quần áo chạy chơi đùa, trong đó một em hiếu động có lúc chạy thoát khỏi màn hình [1]. Thước phim ghi nhận trang phục và nề nếp sinh hoạt của cư dân làng Nam Ô ở thời điểm cuối thế kỷ 19 [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh và di tích: phường Hải Vân, làng Nam Ô, Nam Ô thất bảo
- Khu vực lân cận: sông Cu Đê, đèo Hải Vân
Điều còn chưa rõ
- Nguồn bài báo ghi tên đồng tác giả bài nghiên cứu là “Jeanette Hoonr”, nhiều khả năng là lỗi in của tên học giả Jeanette Hoorn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bản lưu trữ gốc hiện tại của đoạn phim năm 1896 và bản quyền lưu chiểu tại Pháp [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm chính xác Thành Cung Nam Ô bị phá hủy hoàn toàn sau mốc năm 1945 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “126 năm trước làng Nam Ô “lên” phim”, 30/10/2022, https://baodanang.vn/126-nam-truoc-lang-nam-o-len-phim-3235035.html, truy cập 23/10/2026.
