Sau khi Đảng bộ tỉnh Quảng Nam ra đời cuối tháng 3/1930, các cơ sở đảng ở cấp phủ, huyện bắt đầu được gây dựng [1]. Tại Điện Bàn, Chi bộ Bất Nhị được thành lập vào ngày 5/4/1930, mở đầu cho quá trình mở rộng tổ chức và dẫn tới việc thành lập Phủ ủy Điện Bàn vào tháng 7 cùng năm [1].
Bối cảnh thành lập Chi bộ Bất Nhị
Ngày 28/3/1930, Đảng bộ tỉnh Quảng Nam được thành lập [1]. Ngay sau đó, Tỉnh ủy đẩy mạnh công tác tuyên truyền, tổ chức huấn luyện và vận động quần chúng để chọn lọc nhân sự kết nạp vào tổ chức, đồng thời phân công các Tỉnh ủy viên phụ trách từng khu vực nhằm xây dựng cơ sở [1]. Phạm Thâm, Phó Bí thư Tỉnh ủy, được giao nhiệm vụ phụ trách địa bàn các huyện, phủ gồm Điện Bàn, Quế Sơn và Duy Xuyên [1].
Tại Điện Bàn, trên nền tảng Chi bộ Hội Việt Nam thanh niên cách mạng của phủ, ngày 5/4/1930 – tròn một tuần sau ngày lập Đảng bộ tỉnh – Phạm Thâm đã tuyên bố thành lập Chi bộ Bất Nhị [1]. Đây là chi bộ đảng đầu tiên xuất hiện ở phủ Điện Bàn và là một trong những cơ sở ra đời sớm ở Quảng Nam thời điểm đó [1]. Nguyễn Thành, một người dân làng Bất Nhị thuộc tổng Hạ Nông (trước 7/2025: xã Điện Phước, thị xã Điện Bàn), nay thuộc xã Điện Bàn Tây, được cử làm Bí thư Chi bộ [1].
Sự kiện treo cờ ngày 1/5/1930
Bước vào đợt hoạt động kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1/5/1930 trong khuôn khổ cao trào 1930 – 1931, Tỉnh ủy Quảng Nam chủ trương tổ chức treo cờ búa liềm và rải truyền đơn ở nhiều nơi [1]. Thực hiện chỉ đạo này, Chi bộ Bất Nhị đã xây dựng kế hoạch và tổ chức treo cờ bí mật ngay trong đêm [1].
Đến sáng ngày 1/5/1930, cờ búa liềm xuất hiện đồng loạt tại nhiều địa điểm quan trọng ở Điện Bàn: trước dinh Tổng đốc Quảng Nam, trước phủ đường Điện Bàn, khu vực cây Cốc (Lục Giáp), cánh đồng Hà Thanh và khu vực Cầu Mống [1]. Cùng với cờ, truyền đơn và khẩu hiệu được rải ở nhiều trục đường giao thông [1]. Sự xuất hiện đồng loạt của các biểu tượng chính trị này đã thu hút sự chú ý của các tầng lớp nhân dân trong phủ lúc bấy giờ [1].
Quá trình lập Phủ ủy và biến cố cuối năm 1930
Sau sự kiện tháng 5, Chi bộ Bất Nhị tiếp tục mở rộng công tác tuyên truyền và kết nạp thành viên mới [1]. Từ tháng 4/1930 đến tháng 7/1930, phong trào tại Điện Bàn đã phát triển thành 5 chi bộ với 22 đảng viên [1]. Trước sự phát triển này, theo chỉ thị từ Tỉnh ủy, tháng 7/1930 – gần 4 tháng sau khi chi bộ đầu tiên ra đời – Phủ ủy Điện Bàn chính thức thành lập [1]. Ban Chấp hành Phủ ủy gồm ba người: Phạm Lang, Nguyễn Thành và Nguyễn Tụy, trong đó Nguyễn Thành giữ cương vị Bí thư Phủ ủy đầu tiên [1].
Tuy nhiên, đến cuối tháng 10/1930, cơ quan chỉ đạo của Tỉnh ủy Quảng Nam đóng tại khu vực Hội An bị chính quyền phát hiện [1]. Các cán bộ của Tỉnh ủy bị bắt giữ, dẫn đến việc tổ chức Phủ ủy Điện Bàn cũng bị vỡ theo [1]. Phần lớn thành viên Phủ ủy bị bắt, trong đó có Bí thư Nguyễn Thành [1].
Ông bị đưa về giam giữ tại nhà lao Hội An [1]. Tại đây, chính quyền áp dụng các biện pháp khai thác từ mua chuộc đến dùng nhục hình như mang gông tạ, bắt quỳ trên sạn cát, cùm chéo chân, đánh bằng roi mây và đuôi cá đuối [1]. Sau đó, một người trong tổ chức do không chịu được tra tấn đã khai báo về mạng lưới cơ sở do ông phụ trách [1]. Theo bài báo, để giữ bí mật cho các cơ sở đảng chưa bị lộ, Nguyễn Thành đã tự vẫn (bài báo dùng chữ “tuẫn tiết”) trong nhà lao [1].
Tra cứu liên quan
- Tổ chức đảng sơ kỳ ở Quảng Nam: chi bộ Thạnh Bình.
- Địa bàn và cơ sở giam giữ: xã Điện Bàn Tây, nhà lao Hội An.
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh và lý lịch chi tiết của Bí thư Nguyễn Thành trước năm 1930 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày cụ thể Nguyễn Thành qua đời trong nhà lao Hội An [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quá trình hoạt động về sau của hai ủy viên Phủ ủy Phạm Lang và Nguyễn Tụy [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa điểm chính xác đặt trụ sở họp kín của Phủ ủy Điện Bàn giai đoạn tháng 7 – 10/1930 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Chuyện ở phủ Điện Bàn xưa”, 21/04/2025, https://baodanang.vn/chuyen-o-phu-dien-ban-xua-3153268.html, truy cập 23/10/2026.
