Trên giấy tờ, bán đảo phía đông Đà Nẵng tên là Sơn Trà. Nhiều người Quảng lại nói Sơn Chà. Năm 2017, tờ Quảng Nam Cuối tuần của Báo Đà Nẵng đăng loạt bài tranh luận chuyện này. Tòa soạn khép lại cuộc tranh luận mà không có kết luận chung [2].
Sách cổ ghi gì
Theo tác giả bài “Sơn Trà hay Sơn Chà?”, sách xưa nhất có nhắc núi này là Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, in năm 1776: ngoài cửa biển Đà Nẵng có núi gọi là Hòn Trà [1]. Đại Nam nhất thống chí chép là núi Trà Sơn, phía đông nam có hòn trông như sư tử, tục gọi hòn Nghê, phía tây có hòn Mỏ Diều với pháo đài Phòng Hải [1]. Tạp chí Công Thương thêm ngọn thứ ba ở phía bắc là Cổ Ngựa, vì dáng dài vươn về phía bên kia cửa biển [3]. Thời ấy Sơn Trà còn là đảo. Phù sa bồi dần thành dải đất nối đảo với đất liền [3].
Một tấm bản đồ chiến sự Đà Nẵng năm 1858, do một người Việt vẽ, ghi núi bằng chữ Hán là Sơn Trà; người Pháp chú thêm bằng quốc ngữ là Trà Sơn [1].
Lý lẽ của phía “Sơn Chà”
Tác giả Nguyễn Thiếu Dũng cho rằng tên chữ bao giờ cũng có sau tên nôm, như sông Cổ Cò bị đổi thành Lộ Cảnh giang. Theo ông, chữ Trà trong Trà Sơn chỉ dùng để ghi âm, nên phải đọc là Chà [2]. Ông dẫn bản dịch quốc ngữ năm 1925 của sách Quốc triều chính biên toát yếu. Bản dịch này ghi “vũng Sơn Chà” ở nhiều đoạn, như năm 1841 tàu Pháp đậu ở vũng Sơn Chà [2]. Ông cũng dẫn từ điển Huỳnh Tịnh Của (1895), có mục “Sơn Chà” là một loại cây có trái [2].
Phía bên kia phản bác: bản chữ Hán của sách vẫn viết 茶山 (Trà Sơn). Lấy bản dịch quốc ngữ làm bằng chứng là không chính xác, vì nếu thật là Chà thì phải viết bằng chữ Nôm khác [1].
Lý lẽ của phía “Sơn Trà”
Tác giả bài “Sơn Trà hay Sơn Chà?” nhận thấy từ văn bản bác học đến bình dân, từ chữ Hán đến quốc ngữ đều thấy chữ Trà [1]. Quảng Nam lại có nhiều địa danh mở đầu bằng Trà như Trà Nhiêu, Trà Quế, Trà Kiệu, Trà My. Vì vậy tác giả đoán âm Trà có trước [1]. Các cụ hơn 80 tuổi ở Thọ Quang, Mân Thái thì nói âm Chà đã dùng từ xưa: người có chữ nói Trà, người bình dân nói Chà [1].
Ý cho rằng chữ Trà chỉ xuất hiện sau năm 1975, hay sau khi lập quận Sơn Trà năm 1997, bị bài báo gọi là “cực đoan và thiếu cơ sở” [1].
Các giả thuyết về nghĩa
- Cây trà núi, cây sơn chà: một tài liệu nội bộ của quận năm 2008 cho rằng núi nhiều cây trà núi nên gọi Sơn Trà [1]. Tác giả Trần Xuân An đoán vùng này xưa nhiều cây sơn chà, một loại chà là [1]. Bài “Sơn Trà hay Sơn Chà?” cho các cách giải thích theo tên cây là khiên cưỡng [1].
- Cái chà bắt cá: cũng tài liệu năm 2008 kể đảo bốn bề nước bao, giống cái chà ngư dân thả gần bờ để dụ cá, nên gọi Sơn Chà [1].
- Gốc Chăm: Hồ Trung Tú cho rằng họ Trà của người Chăm là Ja, đại từ đứng trước tên đàn ông. Theo ông, người Chăm có thể đã gọi núi là núi Ja, tức núi Ông [2]. Tác giả bài “Sơn Trà hay Sơn Chà?” thì nêu thêm khả năng từ “kra” (khỉ) trong tiếng Chăm, nhưng cho rằng lấy Ja làm gốc là vô lý [1].
Tất cả đều là giả thuyết. Chưa có giả thuyết nào được chứng minh [1].
Tiên Sa
Tạp chí Công Thương chép truyền thuyết: xưa có nàng tiên xuống dạo chơi, tắm mát ở bãi biển nên bãi có tên Tiên Sa [3]. Vũng biển giữa Sơn Trà và Hải Vân cũng có nhiều tên: vũng Sơn Trà, vũng Tiên Sa, vũng Thùng, vũng Hàn, vũng Đà Nẵng [3]. Tên Tiên Sa nay là tên cảng Tiên Sa và một bãi biển; xem các bãi biển Sơn Trà.
Tra cứu liên quan
Bán đảo Sơn Trà, phường Sơn Trà, tên gọi Đà Nẵng, xứ đất cũ Đà Nẵng, hòn Sơn Chà ở Hải Vân.
Điều còn chưa rõ
- Âm nào có trước, Trà hay Chà [1]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Hòn Sơn Chà ở chân Hải Vân (còn gọi Sơn Trà Con) có cùng gốc tên với bán đảo không: chưa thấy nguồn bàn. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Nguồn gốc tên Tiên Sa ngoài truyền thuyết. [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng (Quảng Nam Cuối tuần), “Sơn Trà hay Sơn Chà?”, 16/7/2017, https://baodanang.vn/son-tra-hay-son-cha-3096486.html, truy cập 19/10/2026.
- Nguyễn Thiếu Dũng, Hồ Trung Tú, “Sơn Chà, không phải Sơn Trà”, Báo Đà Nẵng (Quảng Nam Cuối tuần), 6/8/2017, https://baodanang.vn/son-cha-khong-phai-son-tra-3096053.html, truy cập 19/10/2026.
- Tạp chí Công Thương, “Non nước Sơn Trà”, 18/5/2004, https://tapchicongthuong.vn/non-nuoc-son-tra-1062.htm, truy cập 19/10/2026.
