Vùng đất nằm kẹp giữa bờ bắc sông Vĩnh Điện và bờ nam sông Thanh Quýt thời xưa từng được chia thành sáu giáp từ Nhứt Giáp đến Lục Giáp [1]. Về sau, quá trình khai khẩn và kê khai điền bộ chuyển đổi các giáp thành những xã hiệu độc lập, hình thành các làng xã ở vùng đất Điện Bàn [1]. Trong số đó, Ngũ Giáp lập xã hiệu Phong Niên, về sau mang tên làng Phong Ngũ; thôn Phong Ngũ (trước 7/2025: xã Điện Thắng Nam, thị xã Điện Bàn), nay thuộc phường An Thắng [1].
Sáu giáp và các trại quanh dinh trấn Thanh Chiêm
Theo tác giả Trương Điện Thắng, vùng đất nằm giữa bờ bắc sông Vĩnh Điện và bờ nam sông Thanh Quýt xưa được chia làm sáu giáp, chạy theo hình cánh cung từ Nhứt Giáp đến Lục Giáp, trong đó có một phần Lục Giáp vượt ra phía bắc sông Thanh Quýt [1]. Sách Quảng Nam xã chí ghi nhận vùng Điện Bàn khi đó còn có các Trại Quảng Lăng và Quảng Hậu [1].
Các trại và các giáp này đều nằm bao quanh dinh trấn Thanh Chiêm về phía bắc và phía đông [1]. Tác giả bài báo nêu giả thuyết dưới dạng câu hỏi rằng sự bố trí này ngoài mục đích khai hoang sản xuất có thể còn nhằm bảo vệ thủ phủ của Quảng Nam ngoại trấn, hoặc do số lượng dân đinh thời điểm ấy chưa đủ để lập làng nên chưa có xã hiệu [1]. Khi tiến sĩ Dương Văn An viết cuốn sách Ô châu cận lục vào năm 1555, sách ghi nhận có 66 làng ở Điện Bàn thuộc phủ Triệu Phong nhưng không ghi chép về các giáp nói trên [1]. Tác giả nhận định Châu Phong, Phong Ngũ cùng các làng thuộc sáu giáp được thành lập về sau này từ các giáp ban đầu [1].
Văn bản Bắc địa tấu từ và việc lập xã hiệu
Tài liệu Hán Nôm “Bắc địa tấu từ” do nhà nghiên cứu Hà Phụng sưu tầm từ gia phả của tộc Hà Phước ở làng Tứ Giáp (nêu trong bản thảo đánh máy “Tiền hiền tộc Hà Đức vào đất Quảng Nam trong thời kỳ nào?”) cho thấy 24 vị đại diện cho các giáp đã lập văn bản này để kê khai ruộng đất [1]. Sáu xã hiệu được lập tương ứng lần lượt từ Nhứt Giáp đến Lục Giáp gồm: Phong Đại, Phong Trung, Ngọc Hoa, Châu Minh, Phong Niên và Khả Phong [1].
Theo trích dẫn nghiên cứu của Hà Phụng, sau năm 1556 Trấn thủ Quảng Nam Bùi Tá Hán ra lệnh cho các xã khai báo ruộng đất, kết quả khai canh và diện tích phân định cho từng xã [1]. Cấp dưới thực hiện việc đo đạc ruộng đất, kiểm tra hộ tịch và ra lệnh cho các tộc họ lập tông đồ [1]. Cùng thời kỳ này, gia phả tộc Trần ở làng Nhứt Giáp ghi lại nội dung bằng chữ Hán về việc chia lại trại sở trên đất cũ của Chiêm Thành, đưa người Thanh Hóa và Nghệ An vào định cư, sau đó mới quy định việc làng xã [1]. Qua đối chiếu gia phả, nhà nghiên cứu Hà Phụng xác định xã Phong Niên được thành lập trong khoảng từ năm 1555 đến năm 1560 [1]. Tác giả Trương Điện Thắng đặt nghi vấn đây có thể là lý do Dương Văn An không ghi tên làng này khi soạn sách Ô châu cận lục [1].
Quá trình đổi tên của làng Phong Ngũ
Danh xưng của làng Phong Ngũ trải qua nhiều lần thay đổi qua các thời kỳ lịch sử [1]: – Từ năm 1560: mang tên xã Phong Niên [1]. Tác giả bài báo đưa ra suy đoán rằng chữ “Niên” có thể mang nghĩa là “Năm” tương ứng với “Ngũ” [1]. – Từ thời chúa Nguyễn Phúc Lan đến năm 1900: là thôn Ngũ Giáp, trực thuộc xã Châu Phong [1]. – Giai đoạn năm 1900 – 1936: tiếp tục là thôn Ngũ Giáp thuộc xã Châu Phong [1]. – Từ năm 1937: đổi từ Giáp thành Phong dưới thời Bảo Đại, mang tên làng Phong Ngũ cùng các làng lân cận [1]. – Giai đoạn 1954 – 1975: thời chính quyền Ngô Đình Diệm, nơi đây là thôn Phong Ngũ thuộc xã Thanh Trường [1]. – Từ năm 1999: thôn Phong Ngũ được chia tách thành hai thôn gồm Phong Ngũ Đông và Phong Ngũ Tây, lấy quốc lộ 1 làm ranh giới, trực thuộc xã Điện Thắng Nam [1].
Tác giả bài báo ghi nhận dù qua nhiều lần đổi tên và chia tách thành hai thôn Đông và Tây từ năm 1999, địa vực của làng Phong Ngũ không có sự thay đổi, đồng thời hai từ tố Phong và Ngũ luôn được giữ lại [1]. Thôn Phong Ngũ (trước 7/2025: xã Điện Thắng Nam, thị xã Điện Bàn) nay thuộc phường An Thắng [1].
Tra cứu liên quan
- Làng xã và di tích: làng Quảng Lăng, mộ tiền hiền Hà Đức Ân, chiến thắng đồn Ngũ Giáp 1966
- Tư liệu lịch sử: bức thư năm 1546 gửi Bùi Tá Hán
- Đơn vị hành chính: phường An Thắng
Điều còn chưa rõ
- Niên đại chính xác khi lập văn bản Hán Nôm Bắc địa tấu từ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguyên nhân cụ thể khiến sách Ô châu cận lục của Dương Văn An không ghi chép về các giáp [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Thanh Chiêm và Ngũ Giáp”, 23/04/2016, https://baodanang.vn/thanh-chiem-va-ngu-giap-3028780.html, truy cập 27/10/2026.
