Châu Thượng Văn (hiệu Thơ Đồng) là thương nhân tại Hội An có nhiều đóng góp tài lực cho các phong trào yêu nước ở Quảng Nam cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX [1]. Ông từng ủng hộ Nghĩa hội Quảng Nam, chu cấp kinh phí cho phong trào Đông Du và làm điểm liên lạc bí mật cho Duy Tân hội [1]. Khi bị bắt sau phong trào kháng thuế năm 1908, ông kiên quyết tuyệt thực trong ngục và qua đời trên đường đi đày [1].
Xuất thân và hoạt động thương nghiệp tại Hội An
Châu Thượng Văn sinh năm 1856 tại làng Minh Hương, phố Hội An (khu vực này trước tháng 7/2025 thuộc thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam; nay thuộc phường Hội An, thành phố Đà Nẵng) [1]. Tổ tiên ba đời của ông là người Trung Hoa trung thành với nhà Minh, không chịu sống dưới sự cai trị của nhà Mãn Thanh nên đã vượt biển sang Việt Nam và được chúa Nguyễn cho phép định cư tại Hội An [1]. Thừa hưởng sản nghiệp do tổ phụ để lại, gia đình ông thuộc diện giàu có trong vùng [1].
Gia đình ông kinh doanh buôn bán, mở một hiệu buôn đặt ngay tại trung tâm chợ Hội An [1]. Nhờ hoạt động thương nghiệp, cửa hàng buôn bán của ông thường xuyên có khách buôn và người dân ra vào, tạo điều kiện thuận lợi để che mắt mạng lưới mật thám và chính quyền tay sai đương thời [1].
Đóng góp cho Nghĩa hội, Duy Tân hội và phong trào Đông Du
Khi phong trào Cần Vương bùng nổ tại đất Quảng dưới sự lãnh đạo của Trần Văn Dư và Nguyễn Duy Hiệu, Châu Thượng Văn tham gia với tư cách thành viên trung kiên của Nghĩa hội Quảng Nam [1]. Ông đã ủng hộ nhiều công sức và tiền của cho hoạt động của phong trào [1]. Ngôi nhà của ông giữa chợ Hội An trở thành điểm dừng chân, nơi lui tới bàn bạc việc công của nhiều nhân sĩ yêu nước từ Quảng Nam và kinh đô Huế [1]. Nhờ hoạt động kín đáo dưới vỏ bọc buôn bán, sau khi Nghĩa hội tan rã, ông không bị chính quyền thực dân làm khó dễ trong cuộc sống hàng ngày [1].
Đến đầu thế kỷ XX, nhà buôn của Châu Thượng Văn trở thành điểm tiếp xúc thường xuyên giữa tiến sĩ Trần Quý Cáp và thủ lĩnh Duy Tân hội là Nguyễn Thành (Tiểu La) [1]. Ông gắn bó mật thiết với Duy Tân hội và phong trào Đông Du [1]. Khi phong trào chuẩn bị đưa các chí sĩ Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ và Đặng Tử Kính xuất dương sang Nhật Bản với kinh phí 3.000 đồng, ngoài số tiền do các thành viên đóng góp và Nguyễn Thành trù cấp, Châu Thượng Văn đã tự nguyện gửi tặng riêng 300 đồng [1]. Sự việc này được ghi chép lại trong cuốn “Phan Bội Châu toàn tập” (Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1990) [1]. Thời kỳ đó, 300 đồng bạc là khoản tài chính rất lớn, tương đương giá trị nhiều thửa ruộng hoặc cả một ngôi nhà phố tại Hội An [1].
Từ dấu mốc đó, ngôi nhà của ông ở phố Hội An trở thành trạm tiếp đón các nhân sĩ, đồng chí cách mạng từ hai miền Nam – Bắc mỗi lần qua xứ Quảng [1]. Nơi đây cũng là hộp thư bí mật của hội Duy Tân, tiếp nhận các thư từ bí mật từ bên ngoài gửi về cho Nguyễn Thành [1]. Đồng thời, qua các tàu buôn cập bến Hội An, nhiều tài liệu tân thư tư tưởng mới được chuyển về cơ sở của ông, đưa Hội An trở thành trạm liên lạc quan trọng của phong trào Đông Du [1]. Tinh thần dấn thân của ông thể hiện rõ nét qua bài thơ “Ngục trung thư”, sau này được Tôn Quang Phiệt dịch sang tiếng Việt [1].
Bị giam cầm trong phong trào chống thuế và tuyệt thực
Vào năm 1908, phong trào đấu tranh chống sưu thuế của nhân dân bùng nổ mạnh mẽ tại Hội An rồi lan rộng ra các tỉnh Trung Kỳ [1]. Trước phong trào đấu tranh, chính quyền thực dân Pháp và quan lại tay sai bắt giam Châu Thượng Văn với cáo buộc âm mưu phiến loạn [1]. Ban đầu ông bị giam ở nhà lao Hội An, sau chuyển về nhà lao tỉnh tại Điện Bàn [1]. Khi đối chất, ông khẳng khái nhận mình là người chủ mưu việc đưa người sang Nhật Bản và vận động nhân dân xin giảm sưu thuế nhằm nhận hết trách nhiệm về mình [1].
Xác định chủ định từ trước, ngay từ khi bước chân vào ngục, Châu Thượng Văn bắt đầu tuyệt thực [1]. Suốt những ngày giam giữ, ông không ăn cơm mà mỗi ngày chỉ uống vài chén nước chè loãng do thân nhân mang vào [1].
Tòa án Nam triều xử phạt ông mức án tù chung thân, đày đi Lao Bảo [1]. Sau phiên tòa, họ chuyển ông trở lại nhà lao Hội An để chờ tàu hỏa đưa ra Đà Nẵng [1]. Trong cuốn “Thi tù tùng thoại”, chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng (lúc đó đang bị giam tại Hội An cùng Nguyễn Thành) kể lại rằng Châu Thượng Văn đã nhịn ăn hơn hai mươi ngày từ khi bị bắt đến khi kết án [1].
Khoảng 11 giờ trưa một ngày giáp hạn lưu đày, lính áp giải đưa ông cùng vài người tù vào phòng giam của Huỳnh Thúc Kháng gửi tạm để chờ chuyến tàu hỏa buổi chiều [1]. Tuyến đường sắt từ Hội An ra Đà Nẵng thời đó chạy qua mạn Ngũ Hành Sơn [1]. Huỳnh Thúc Kháng nhận ra Châu Thượng Văn với thể trạng gầy mòn, mặt đen như than, tay chân gầy khẳng khiu và hơi thở thoi thóp sau chuỗi ngày nhịn ăn [1]. Khi Huỳnh Thúc Kháng cất tiếng gọi, Châu Thượng Văn cố mở mắt nhìn rồi thều thào nói rằng bản thân chọn làm việc dễ, còn đồng chí hãy cố gánh vác phần việc khó khăn hơn [1]. Đến 14 giờ chiều cùng ngày, ông bị khiêng lên võng chở ra ga xe lửa cùng đoàn tù [1]. Trên đường đày đi Lao Bảo, khi đến Huế, ông qua đời tại nhà lao Phủ Thừa vào khoảng cuối tháng 3 năm Mậu Thân (tháng 4/1908) [1].
Ghi nhận đóng góp của ông, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã đặt tên ông cho một con đường dài 300 m, rộng 5 m tại khu tập thể Hòa Cường cũ (nay thuộc phường Hòa Cường), nối từ đường Tiểu La qua đường Lê Bá Trinh, song song với đường Núi Thành [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật phong trào: Huỳnh Thúc Kháng, Phan Bội Châu, Nguyễn Thành, Trần Quý Cáp
- Tổ chức lịch sử: Nghĩa hội Quảng Nam
- Địa bàn liên quan: phường Hội An, chợ Hội An, phường Hòa Cường
Điều còn chưa rõ
- Ngày sinh cụ thể của ông; nguồn chỉ ghi năm sinh 1856 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày mất chính xác theo dương lịch; nguồn chỉ ghi khoảng cuối tháng 3 năm Mậu Thân (tháng 4/1908) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí cụ thể của hiệu buôn cũ của gia đình ông tại khu vực chợ Hội An [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm chính quyền thành phố ban hành quyết định đặt tên đường Châu Thượng Văn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Châu Thượng Văn (1856 – 1908)”, 03/02/2012, https://danang.gov.vn/en/web/dng/-/chau-thuong-van-1856-1908-i, truy cập 23/10/2026.
