Tháng 6 năm Bính Ngọ (1306), công chúa Huyền Trân về làm vợ vua Champa Chế Mân. Tháng 5 năm sau, Chế Mân mất [1]. Cuộc hôn nhân chưa tròn một năm ấy gắn với việc hai châu Ô, Lý về Đại Việt, và về sau với cả vùng đất nay là Đà Nẵng.
Sính lễ và hai châu
Đại Việt sử ký toàn thư, theo đoạn được một bài nghiên cứu trên báo Đại biểu Nhân dân dẫn lại, chép rằng Chế Mân dâng vàng bạc, hương quý để cầu hôn; triều thần phần đông không thuận, chỉ Văn Túc vương Đạo Tái chủ trương và Trần Khắc Chung tán thành, nên việc mới quyết. Sách cũng chép: “Trước đó chúa Chiêm Thành là Chế Mân đem đất ấy làm vật dẫn cưới”, và sau đó nhà Trần đổi hai châu Ô, Rí thành Thuận Châu và Hóa Châu, sai Đoàn Nhữ Hài vào ổn định dân [1].
Chuyện hai châu được kể riêng ở bài châu Ô, châu Lý năm 1306.
Chuyến đi của Trần Khắc Chung
Cũng theo đoạn sử ấy, tháng 9/1307, con của Huyền Trân là Chế Đa Da sai sứ đem voi trắng sang dâng. Tháng 10, triều Trần sai Trần Khắc Chung và Đặng Văn sang Champa, mượn cớ viếng tang rồi dùng thuyền nhẹ đưa công chúa về. Toàn thư viết rằng hai người “tư thông”, đi đường biển rất lâu mới về tới kinh [1]. Từ câu ấy, đời sau thêu thành chuyện tình Huyền Trân – Trần Khắc Chung.
Một cách đọc khác
Tác giả bài nghiên cứu, tiến sĩ Thông Thanh Khánh, nêu mấy điểm ngờ [1]:
- Chính Trần Khắc Chung là người tán thành gả công chúa. Nếu hai người có tình riêng từ trước, ông có dịp đứng về phía số đông để phản đối.
- Lúc sứ Champa sang dâng voi trắng, Chế Đa Da mới vài tháng tuổi. Theo tư liệu Chăm mà tác giả dẫn, voi trắng là “vật trả”: sứ bộ sang là để xin trả công chúa về, vì xã hội Champa theo mẫu hệ.
- Một lời đề trên bức tranh Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ cho biết Thượng hoàng Trần Nhân Tông từng vân du tới Champa. Tác giả cho rằng chuyện đất đai đã được bàn từ chuyến đi ấy, không hẳn là cái giá của cuộc hôn nhân.
Đây là lập luận của một nhà nghiên cứu, chưa phải kết luận chung của giới sử học.
Đền thờ ở Huế
Thành phố Huế tổ chức lễ hội đền Huyền Trân hằng năm tại Trung tâm Văn hóa Huyền Trân trên núi Ngũ Phong. Lễ hội khai mạc ngày 25/2/2026, mùng 9 tháng Giêng, kỷ niệm 720 năm cuộc hôn nhân [2].
Điều còn chưa rõ
Năm sinh, năm mất và quãng đời sau khi bà về Đại Việt chưa có nguồn đã mở. Tên vua Champa trong văn bia Chăm, và đường đi của đoàn đưa dâu qua vùng Đà Nẵng nay, cũng cần sử liệu khác. Bài không chép các câu ca dao, bài hát về bà.
Nguồn tham khảo
- Thông Thanh Khánh, “Có hay không chuyện tình Huyền Trân Công chúa – Trần Khắc Chung?”, Đại biểu Nhân dân, 6/5/2013, https://daibieunhandan.vn/co-hay-khong-chuyen-tinh-huyen-tran-cong-chua-tran-khac-chung-10134504.html, truy cập 12/10/2026.
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Khai hội Đền Huyền Trân, tròn 720 năm cuộc hôn nhân đặc biệt”, 25/2/2026, https://baophapluat.vn/khai-hoi-den-huyen-tran-tron-720-nam-cuoc-hon-nhan-dac-biet.html, truy cập 12/10/2026.