Dọc dải bờ biển qua vùng Quảng Nam cũ, các cộng đồng làng chài thường cư trú quần tụ với nhà cửa chen chúc, đường xóm nhỏ hẹp dù bao quanh là những trảng cát rộng [1]. Lối sống này bắt nguồn từ nhu cầu sinh tồn trong lịch sử di dân mở đất và tính chất tương trợ của nghề đi biển [1]. Cuốn sách “Quảng Nam truyền thống văn hóa biển” của tác giả Nguyễn Phước Tôn Thất Hướng cùng cộng sự đã ghi nhận cấu trúc làng vạn cùng những biến đổi khi dải ven biển bước vào quá trình đô thị hóa [1].
Nếp sống quần cư và lịch sử di dân
Địa hình ven biển qua Quảng Nam cũ có nhiều trảng cát hoang vu và những vạt rừng dương liễu, keo lá tràm mọc co cụm dưới nắng [1]. Dù đất đai vùng này phần lớn bằng phẳng và rộng rãi, cư dân các làng chài ven biển lại chọn lối sống chen chúc, phân chia theo thế mạnh gần sông hoặc sát biển [1]. Nhà cửa ở các cụm dân cư được dựng san sát, đường làng quanh co và nhỏ hẹp [1].
Theo cuốn sách “Quảng Nam truyền thống văn hóa biển” (NXB Đà Nẵng) của tác giả Nguyễn Phước Tôn Thất Hướng cùng cộng sự, nếp cư trú này bắt nguồn từ lịch sử di dân [1]. Cư dân miền biển Quảng Nam từ miền Bắc vào khai phá vùng đất xưa kia từng được gọi là “Ô châu ác địa”, khởi đầu cuộc sống bên các dòng sông và cửa biển rồi mở mang làng xã [1]. Nhu cầu cùng dựa vào nhau để sinh tồn trước môi trường khắc nghiệt đã định hình lối sống quần tụ ngay từ thời kỳ sơ khai [1].
Nguyên tắc chia sẻ và tổ chức làng vạn
Để giải thích việc cư dân ven biển sống co cụm, người dân địa phương thường đúc kết bằng câu nói “Nông tư, ngư chung” [1]. Ngành đánh bắt hải sản phụ thuộc theo mùa và người dân thường phải đối mặt với sóng to gió lớn [1]. Việc sinh sống gần nhau giúp ngư dân có thể cùng chung phương tiện ra khơi và hỗ trợ nhau khi gặp bất trắc, nhất là trong mùa biển động [1].
Ông Trương Công Thuấn ở làng chài Tân An (trước 7/2025: xã Bình Minh, huyện Thăng Bình), nay thuộc xã Thăng An, cho biết trước đây ngư dân đánh bắt gần bờ bằng xuồng hoặc thúng [1]. Khi mỗi chiếc xuồng hay thúng vào bãi, ngư dân không vội vàng về nhà mà nán lại chờ các phương tiện khác cập bờ để cùng nhau hỗ trợ nếu xảy ra sự cố [1]. Ông Thuấn có vài chục năm làm nghề biển, sau đó chuyển sang làm nghề bờ và kinh doanh dịch vụ du lịch [1].
Cũng theo nhóm tác giả Nguyễn Phước Tôn Thất Hướng, quá trình tổ chức cuộc sống dựa vào môi trường địa – sinh thái biển đã hình thành nên các cộng đồng cư dân làng vạn chuyên đánh bắt, khai thác và gần đây là nuôi trồng hải sản ở các bãi ngang, bãi dọc cũng như tại các hòn đảo [1]. Nhiều địa danh có tên gọi mang cội nguồn biển đảo như Tam Hải, Duy Hải, Cẩm Hải, Phước Hải, Bình Hải, Bình Dương, Điện Dương, Cửa Đại, Cửa Lở, Bãi Rạng và đảo Cù Lao Chàm [1]. Cư dân sống bằng các nghề khai thác như lưới, giã, mành, câu, lặn [1]. Từ đó hình thành các làng vạn nghề biển mang tên theo kỹ thuật hành nghề như vạn giã, vạn câu, vạn mành cơm, vạn mành chà, vạn lưới chuồn và vạn lưới quát [1]. Nhịp sống của ngư dân còn gắn với những nét đặc trưng như chợ biển và cảnh vào bờ gỡ cá như cảnh ngư dân làng chài Duy Nghĩa (trước 7/2025: xã Duy Nghĩa, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Duy Nghĩa, vào bờ gỡ cá trong ảnh của bài báo [1].
Đô thị hóa và biến đổi không gian ven biển
Lối sống quần tụ truyền thống đang đứng trước nhiều thay đổi do tốc độ đô thị hóa nhanh ở dải ven biển [1]. Tại các khu dân cư như Bình Minh cũ, việc tập trung dịch vụ, hạ tầng được đầu tư cùng sự gia tăng dân số khiến mật độ nhà ở ngày càng dày hơn [1]. Cùng với đó, việc nhiều cộng đồng phải di chuyển chỗ ở nhường đất cho dự án và chuyển đổi nghề nghiệp khiến mối cố kết cộng đồng theo các làng vạn ven biển trên đà lỏng lẻo [1].
Tại vùng ven biển Điện Bàn, Duy Xuyên, Núi Thành (tên đơn vị trước 7/2025), nơi có nhiều dự án đầu tư, việc bố trí tái định cư từng khiến ngư dân phản ứng do không phù hợp với tập quán sinh hoạt và sản xuất [1]. Bài báo cho biết hạn chế này đã được nhìn nhận với chủ trương không để lặp lại [1]. Theo Quy hoạch tỉnh Quảng Nam thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn 2050, dải không gian ven biển từ cao tốc Bắc – Nam ra đến biển được định hướng phát triển du lịch sinh thái và đô thị mới (như quy hoạch Bình Minh thành đô thị mới ven biển), đặt ra yêu cầu trong quá trình cụ thể hóa quy hoạch cần chú trọng gìn giữ nét đặc thù của các làng vạn được hình thành từ buổi đầu mở đất [1].
Tra cứu liên quan
- Làng chài lân cận: làng chài Tân Thái, tên làng chài cũ ở Đà Nẵng
- Địa bàn ven bờ: xã Thăng An, xã Duy Nghĩa, đảo Cù Lao Chàm
Điều còn chưa rõ
- Năm xuất bản của cuốn sách “Quảng Nam truyền thống văn hóa biển” (NXB Đà Nẵng) do tác giả Nguyễn Phước Tôn Thất Hướng cùng cộng sự biên soạn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách và phạm vi phân bố cụ thể của từng làng vạn (vạn giã, vạn câu, vạn mành cơm, vạn mành chà, vạn lưới chuồn, vạn lưới quát) trên thực địa ven biển [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm và các dự án tái định cư cụ thể từng gây phản ứng tại Điện Bàn, Duy Xuyên và Núi Thành; nguồn báo chí chưa nêu tên dự án [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Cố kết cộng đồng làng biển”, 12/05/2024, https://baodanang.vn/co-ket-cong-dong-lang-bien-3134509.html, truy cập 23/10/2026.