Phần lớn tháp Chăm còn lại ngày nay là phần nổi trên mặt đất. Ở Phong Lệ thì ngược lại: tháp đã mất, chỉ còn nền móng, và nhờ thế đây là nơi duy nhất trong hệ thống đền tháp Chăm cho phép nghiên cứu phần nền móng kiến trúc [1][2].
Ba đợt khai quật
Theo báo Nhân Dân, di tích được phát lộ và khai quật lần đầu trên 500 m², theo Quyết định 1666/QĐ-BVHTTDL ngày 4/5/2012 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Kết quả cho thấy đây là dấu tích của ít nhất ba ngôi tháp. Một ngôi còn giữ được phần cấu trúc lòng tháp nằm dưới mặt đất, gọi là hố thiêng [1].
Tháng 8/2018, sau hai lần khai quật trước, nhóm chuyên gia của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội cùng Bảo tàng Điêu khắc Chăm mô tả Phong Lệ là một tổ hợp kiến trúc trên gò đất cao, có một dòng chảy thuộc sông Cẩm Lệ bao quanh; đền chính nằm ở cấp nền cao nhất, quanh đó là tường bao [2].
Theo lời một lãnh đạo Bảo tàng Đà Nẵng được Sài Gòn Giải Phóng dẫn, hố thiêng ở Phong Lệ là hố lớn nhất trong các hố thiêng đền tháp Chăm đã biết tới lúc ấy [2].
Niên đại
Hai nguồn ghi hơi khác nhau. Nhân Dân viết các tháp được xây vào khoảng thế kỷ 11 [1]. Sài Gòn Giải Phóng dẫn các nhà nghiên cứu căn cứ hoa văn trên gạch, xếp vào khoảng thế kỷ 10, và cho rằng người Champa còn thờ tự ở đây ít nhất đến thế kỷ 12 [2].
Hiện vật
Tượng sư tử, bệ trụ trang trí voi, rắn thần tìm thấy ở đây đã được đưa về Bảo tàng Điêu khắc Chăm [2]. Tác phẩm nổi tiếng nhất mang tên Phong Lệ là phù điêu Shiva múa, bảo vật quốc gia.
Trong khuôn viên còn có Miếu Bà, một di tích thời Tự Đức (1862) [1].
Bảo vệ và dự án bảo tàng
- Ngày 12/9/2013: thành phố duyệt ranh giới bảo vệ 2.653 m² (Quyết định 6314/QĐ-UBND) và giao Bảo tàng Điêu khắc Chăm quản lý [1].
- Ngày 1/11/2017: duyệt Đề án khảo cổ và phát huy giá trị khu di tích (Quyết định 6236/QĐ-UBND). Diện tích quy hoạch mở rộng là 17.087 m², gồm khu vực bảo vệ II 1.626 m² và khu phục vụ du lịch 15.461 m² [1].
- Ngày 23/2/2021: quận Cẩm Lệ công bố quyết định xếp hạng di tích cấp thành phố. Khi ấy, đây là di tích khảo cổ duy nhất của Đà Nẵng được xếp hạng cấp này [1].
Thành phố có chủ trương xây ở đây Bảo tàng Điêu khắc Chăm cơ sở 2, tổng mức đầu tư dự kiến hơn 266 tỉ đồng. Tháng 4/2024, Báo Văn Hóa viết rằng dự án chậm tiến độ, di tích vẫn nằm ngoài trời sau hơn mười năm, và người dân quanh vùng đã phản ứng [3]. Năm 2021, hố thiêng mới chỉ được lợp tạm mái tôn [2].
Theo Nghị quyết 1659, phường Hòa Thọ Đông cũ nay thuộc phường Cẩm Lệ [4].
Điều còn chưa rõ
Số quyết định xếp hạng, kết quả chi tiết của từng đợt khai quật và tình trạng dự án bảo tàng cơ sở 2 sau năm 2024 chưa có nguồn đã mở. Di tích có mở cửa đón khách hay không, nên hỏi Bảo tàng Điêu khắc Chăm trước khi đến.
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Nhân Dân, “Di chỉ khảo cổ Chăm Phong Lệ thành Di tích cấp thành phố”, 23/2/2021, https://nhandan.vn/di-chi-khao-co-cham-phong-le-thanh-di-tich-cap-thanh-pho-post636320.html, truy cập 12/10/2026.
- Sài Gòn Giải Phóng, “Bảo tồn và phát triển di tích khảo cổ Chăm Phong Lệ”, 21/2/2021, https://www.sggp.org.vn/bao-ton-va-phat-trien-di-tich-khao-co-cham-phong-le-post584909.html, truy cập 12/10/2026.
- Ngọc Hà, “Di tích Chăm Phong Lệ (Đà Nẵng): Hơn 10 năm vẫn phải ‘phơi sương nắng'”, Báo Văn Hóa, 15/4/2024, https://baovanhoa.vn/van-hoa/hon-10-nam-van-phai-phoi-suong-nang-90438.html, truy cập 12/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, toàn văn trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 12/10/2026.