Di tích lịch sử Hố Hóc Mạng – Rừng già Châu Sơn tọa lạc tại thôn Châu Sơn Đông, xã Quế Sơn (trước 7/2025 thuộc xã Quế An, huyện Quế Sơn), cách trung tâm huyện cũ khoảng 8 km về hướng tây nam [1][2]. Nơi đây là một hệ thống hang đá tự nhiên liên hoàn giữa rừng già Châu Sơn, từng là căn cứ che chở cho gần 300 người dân, du kích và các đơn vị quân đội trong chiến tranh [1][2]. Di tích được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cũ xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 1693 ban hành ngày 10/6/2019 [1][2].
Hệ thống hang đá tự nhiên
Hố Hóc Mạng là một quần thể hang đá tự nhiên liên hoàn với nhiều ngóc ngách hiểm trở, bài báo năm 2019 gọi là “chiến lũy đá” [1]. Các hang đá lớn nhỏ nằm nối tiếp nhau dưới tán rừng già Châu Sơn, tạo thành nơi trú ẩn kín đáo trước hỏa lực bom pháo [1][2].
Theo lời kể của ông Đặng Ngọc Giáo (thôn Châu Sơn Đông), bên trong quần thể đá có nhiều hang mang tên gọi dân gian riêng như hố Bà Nhung, hang Bà Xuyến, hang Bà Thung [1]. Trong đó, có vị trí lòng hang tương đối rộng rãi và được tráng nền xi măng [1].
Từ năm 1965, khi làng Châu Sơn thuộc vùng kiểm soát của cách mạng, quân đối phương chiếm đóng các điểm cao xung quanh như Hòn Chiêng, Dương Là, Dương Trúc, Đá Khảm để khống chế và bắn phá [1]. Hố Hóc Mạng trở thành địa điểm trú ẩn của cán bộ, du kích và gần 300 người dân trong làng, đồng thời tiếp nhận hàng trăm lượt cán bộ cùng người dân từ các xã lân cận như Sơn Thắng (sau là Quế An), Sơn Lộc (sau là Quế Minh), Sơn Hòa, Sơn Tây, Sơn An và Sơn Tú (sau là xã Quế Thọ, huyện Hiệp Đức cũ) [1].
Căn cứ tiền phương và các đợt giao tranh
Trong thời kỳ chiến tranh, hệ thống hang đá là nơi cất giấu vũ khí, khí tài và che chở lực lượng tại chỗ [2]. Đặc biệt trong giai đoạn 1970 – 1972, Hố Hóc Mạng là nơi đóng quân của cán bộ, đoàn văn công tỉnh Quảng Đà cùng các đơn vị quân chủ lực của Quân khu 5 gồm Trung đoàn 31, Trung đoàn 38 và Trung đoàn 9 (V600) thuộc Sư đoàn 2 để chuẩn bị tác chiến tại các cứ điểm Dương Là, Hòn Chiêng, Cấm Dơi và quận lỵ Quế Sơn [1][2]. Đây đồng thời là trạm phẫu tiền phương của các đơn vị quân chủ lực để cấp cứu, cứu chữa thương binh [2].
Theo ông Trần Phú, nguyên Xã đội trưởng xã Sơn Long giai đoạn 1969 – 1970, đội du kích xã thường trực có khoảng 25 tay súng làm nhiệm vụ cảnh giới, chống càn và bảo vệ người dân sinh sống dưới hang [1]. Năm 1968, lực lượng quân Mỹ đóng tại đồi Đá Khảm sát Hố Hóc Mạng mở đợt càn xuống thôn Châu Sơn; lực lượng du kích phát hiện và giao tranh bất ngờ [1]. Theo số liệu bài báo ghi lại, hơn một trung đội quân Mỹ bị loại khỏi vòng chiến, lực lượng du kích thu giữ 10 khẩu súng AR15 cùng ba lô và quân trang; theo lời ông Phú, riêng chức xã trưởng đã có 7 – 8 người hy sinh [1].
Do địa hình hốc đá phức tạp và hang sâu nên các đợt tiến quân của đối phương nhằm đẩy lực lượng ra khỏi hang đều không thành công [1][2]. Quân đối phương dùng pháo hạng nặng bắn từ đồi Núi Quế, Cấm Dơi, sử dụng máy bay B52, B57 ném bom, kết hợp rải hơi cay và hóa chất dioxin xuống khu vực hang [1]. Năm 1971, làng Châu Sơn được Ủy ban Trung ương Mặt trận Trung Trung Bộ tặng tám chữ vàng ghi nhận quá trình bám trụ địa bàn [1].
Xếp hạng di tích và thay đổi sau chiến tranh
Theo bài báo, trải qua chiến tranh, xã Quế An cũ ghi nhận hơn 600 gia đình chính sách, thương bệnh binh và liệt sĩ; xã được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 2006 [1].
Cùng với hai di tích Hòn Chiêng và đình làng Châu Sơn được xếp hạng trước đó, Hố Hóc Mạng – Rừng già Châu Sơn được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam ra Quyết định số 1693 xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh ngày 10/6/2019 [1][2]. Ngày 24/8/2019, Ủy ban nhân dân xã Quế An tổ chức lễ đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh [1][2].
Về hạ tầng giao thông, cuối năm 2018, tuyến đường kết nối từ đường huyện ĐH9 vào khu vực Hố Hóc Mạng đã được đổ bê tông [1]. Đời sống người dân địa phương dần ổn định, tỷ lệ hộ nghèo của xã Quế An năm 2018 giảm xuống còn 4,8% (chưa tính đối tượng bảo trợ xã hội) [1].
Tra cứu liên quan
- Địa giới hành chính: xã Quế Sơn, xã Quế Sơn Trung, xã Xuân Phú, xã Hiệp Đức
- Tra cứu sáp nhập: bảng tra phường xã, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
- Căn cứ kháng chiến: căn cứ Nước Là, khu di tích Nước Oa, Khu ủy V ở Sông Trà
Điều còn chưa rõ
- Ranh giới khoanh vùng các khu vực bảo vệ và diện tích đo đạc cụ thể của di tích Hố Hóc Mạng – Rừng già Châu Sơn theo Quyết định số 1693/QĐ-UBND chưa được các bài báo nêu chi tiết [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tổng số lượng hang đá liên hoàn và chiều dài các nhánh hang ngầm chưa có số liệu khảo sát thực địa công bố trong nguồn [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm công nhận và hồ sơ xếp hạng cụ thể của hai di tích Hòn Chiêng và đình làng Châu Sơn chưa được nguồn ghi rõ năm [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Chiến lũy đá Hố Hóc Mạng”, 23/08/2019, https://baodanang.vn/chien-luy-da-ho-hoc-mang-3082932.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Quảng Nam, “Đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh Hố Hóc Mạng – Rừng già Châu Sơn”, 28/08/2019, https://baodanang.vn/don-nhan-bang-xep-hang-di-tich-lich-su-cap-tinh-ho-hoc-mang-rung-gia-chau-son-3082811.html, truy cập 23/10/2026.
