Đình làng Gia Cát nằm tại thôn Gia Cát, xã Quế Phong cũ (trước 7/2025 thuộc huyện Quế Sơn, nay thuộc xã Quế Sơn), thành phố Đà Nẵng [1][2]. Ngôi đình gắn liền với lịch sử khai hoang của các dòng họ từ thế kỷ 17 và từng là căn cứ của lực lượng cách mạng trong hai cuộc kháng chiến [1][2]. Sau khi bị bom đạn chiến tranh phá hủy năm 1969, đình được nhân dân địa phương chung tay phục dựng và đón nhận bằng xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2018 [1][2].
Lịch sử lập làng và kiến trúc ban đầu
Theo bài viết trên Báo Đà Nẵng, làng Gia Cát hình thành từ khoảng giữa thế kỷ 17 khi các dòng họ di cư đến khai hoang lập nghiệp, trong đó tộc họ Nguyễn tôn ông Nguyễn Viết Công làm tiền hiền [2]. Khi dân cư sinh sống đông đúc hơn, các dòng họ trong làng đã cùng nhau đóng góp dựng nên đình Gia Cát vào cuối thế kỷ 17 hoặc đầu thế kỷ 18 [1][2].
Vào đầu thế kỷ 20, ngôi đình được trùng tu với quy mô 3 gian, 2 chái, dựng bằng hệ thống cột gỗ chạm khắc, mái lợp ngói âm dương và bờ nóc đắp nổi hoa văn tứ linh [2]. Khuôn viên đình tọa lạc tại vị trí gò đất cao ráo trong làng [2]. Trước năm 1945, làng Gia Cát duy trì lệ rước sắc phong vua ban về đình và cắt cử người thủ sắc gìn giữ [2]. Ngoài chức năng thờ phụng các bậc tiền bối, ngôi đình còn là không gian hội họp dân làng và tổ chức biểu diễn hát bội [2]. Đây là một trong những trung tâm sinh hoạt cộng đồng truyền thống của vùng trung du Quế Sơn, tương tự như di tích làng Nghi Sơn ở xã Quế Sơn Trung lân cận.
Dấu ấn trong các cuộc kháng chiến
Trong thời kỳ vận động Cách mạng tháng Tám năm 1945, đình Gia Cát được dùng làm nơi luyện tập võ thuật của thanh niên địa phương, nơi in ấn truyền đơn, khẩu hiệu và là điểm đóng quân huấn luyện của lực lượng du kích xã [1][2]. Khi cuộc khởi nghĩa nổ ra, từ ngôi đình này, nhân dân tập hợp lực lượng tiến về huyện lỵ giành chính quyền [2]. Sau năm 1945, chính quyền cách mạng tận dụng không gian đình để mở các lớp bình dân học vụ xóa mù chữ, đồng thời bố trí cơ sở làm trạm y tế và kho chứa lương thực phục vụ kháng chiến [1][2].
Đến giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, ngôi đình tiếp tục là nơi diễn ra các hội nghị quân dân chính của Huyện ủy Quế Sơn [2]. Vào tháng 2/1966, một đợt tòng quân quy mô lớn của huyện Quế Sơn được tổ chức tại sân đình với hàng trăm thanh niên lên đường nhập ngũ bổ sung cho các đơn vị vũ trang [1][2].
Tháng 7/1967, Bộ Chỉ huy tiền phương của Quân khu 5 đặt sở chỉ huy tại đình Gia Cát để trực tiếp điều hành trận đánh chốt điểm Dương Là khi quân Mỹ đổ quân xuống khu vực Quế Sơn [1][2]. Năm 1969, ngôi đình bị oanh tạc bằng bom đạn khiến toàn bộ công trình gỗ bị sập đổ hoàn toàn, hiện trường chỉ còn lại gạch vụn [2].
Quá trình phục dựng và xếp hạng di tích
Sau nhiều thập niên đình làng chỉ còn phế tích, nguyện vọng khôi phục nơi thờ tự tiền nhân được người dân địa phương xúc tiến [2]. Năm 2011, ông Nguyễn Duy Đề (người dân địa phương) đứng ra xin phép chính quyền xã Quế Phong cũ và tự chi trả chi phí tổ chức hai cuộc hội thảo lấy ý kiến về việc xây lại đình [2]. Kế hoạch nhận được sự đồng thuận của các tộc họ trong làng [2].
Ban vận động cùng các trưởng tộc đã đến từng hộ gia đình và gửi thư kêu gọi con em xa quê quyên góp [2]. Hơn 400 hộ dân và người gốc làng Gia Cát đã đóng góp kinh phí, trong đó gia đình ông Nguyễn Duy Đề ủng hộ gần 20 triệu đồng [2]. Theo bài báo “Người đi xây đình”, công trình khởi công vào cuối năm 2013 và khánh thành sau hơn một năm thi công với tổng số tiền đầu tư hơn 300 triệu đồng [2]. Trong khi đó, bài báo tháng 7/2018 của tác giả Hải Hàn ghi nhận mốc người dân góp công của phục dựng là vào năm 2012 [1].
Đình Gia Cát mới được xây dựng theo quy mô 3 gian, 2 chái, phía trước có tiền đình, kết cấu bằng bê tông cốt thép và bên trong bố trí 5 bàn thờ [2]. Hàng năm, con cháu các tộc họ tổ chức lễ giỗ lệ vào ngày 10 tháng 3 âm lịch [2].
Sau khi công trình hoàn thành, hồ sơ tư liệu được thu thập để trình các cấp quản lý văn hóa [2]. Ngày 20/4/2018, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam ban hành Quyết định số 1341-QĐ/UBND xếp hạng đình làng Gia Cát là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh [1][2]. Tối 19/7/2018, chính quyền địa phương tổ chức lễ đón nhận bằng di tích tại xã Quế Phong cũ [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính trực thuộc: xã Quế Sơn
- Đơn vị hành chính lân cận: xã Quế Sơn Trung
- Di tích làng xã cùng khu vực: làng Nghi Sơn
- Trận địa quân sự liên quan: núi Liệt Kiểm và núi Ngang
- Sự kiện lịch sử trên chiến trường: Giải phóng Hiệp Đức 1972
Điều còn chưa rõ
- Năm bắt đầu phục dựng ngôi đình: bài báo năm 2018 của tác giả Hải Hàn ghi nhân dân góp công sức phục dựng năm 2012, trong khi bài báo của Duy Thái ghi rõ vận động năm 2011, khởi công cuối năm 2013 và khánh thành sau hơn một năm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại chính xác khi dựng đình lần đầu: bài báo của Hải Hàn ghi cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18; bài báo của Duy Thái ghi giữa thế kỷ 17 lập làng và đến đầu thế kỷ 18 mới dựng đình [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục và nội dung các đạo sắc phong thời Nguyễn từng được lưu giữ tại đình làng trước năm 1945 chưa thấy tư liệu thống kê cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Hải Hàn, “Đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh đình làng Gia Cát”, Báo Đà Nẵng, 20/7/2018, https://baodanang.vn/don-nhan-bang-xep-hang-di-tich-lich-su-cap-tinh-dinh-lang-gia-cat-3027988.html, truy cập 23/10/2026.
- Duy Thái, “Người đi xây đình”, Báo Đà Nẵng, 25/6/2018, https://baodanang.vn/nguoi-di-xay-dinh-3089944.html, truy cập 23/10/2026.
