Ngày 30/4/1972, chi khu quận lỵ Hiệp Đức (trước 7/2025: huyện Hiệp Đức, nay thuộc xã Hiệp Đức) được giải phóng sau đợt tiến công của các đơn vị bộ đội chủ lực cùng lực lượng địa phương [1][2]. Sự kiện này diễn ra trước ngày giải phóng miền Nam 3 năm [1][2]. Sau ngày 30/4/1972, địa bàn Hiệp Đức trở thành vùng căn cứ cho chiến trường Quảng Nam, Quảng Đà và là nơi đóng cơ quan lãnh đạo Khu 5 [1][2].
Chuẩn bị lực lượng và kế hoạch mở mặt trận
Theo bài báo trên Báo Đà Nẵng, vào tháng 11/1971, Khu ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu 5 quyết định thành lập Sư đoàn 711 gồm Trung đoàn 31 và Trung đoàn 38 [1]. Về sau, Trung đoàn 9 từ Quảng Trị được bổ sung vào Sư đoàn 711 để tăng cường cho khu vực phía tây của chiến trường Quảng Nam [1].
Bước sang năm 1972, thực hiện chủ trương từ cấp trên, Khu ủy và Quân khu 5 mở mặt trận ở vùng Tây Bắc Quảng Nam và Tây Nam Quảng Đà [1][2]. Phạm vi mặt trận bao gồm vùng tây Thăng Bình, Tiên Phước, Phước Lâm, Hiệp Đức (thời điểm đó còn gọi là Quế Tiên), Nông Sơn và An Hòa nhằm làm tiêu hao sinh lực của quân đối phương [1]. Dưới sự chỉ huy của Quân khu 5, lực lượng dân quân du kích và bộ đội địa phương phối hợp cùng các trung đoàn chủ lực triển khai các hướng đánh vào căn cứ đối phương [2].
Diễn biến chiến dịch tháng 4/1972
Theo kế hoạch tác chiến, vào lúc 0 giờ 15 phút đêm 9 rạng sáng 10/4/1972, Tiểu đoàn Đặc công 409 Quân khu 5 cùng Đại đội Đặc công thuộc Trung đoàn 31 nổ súng tấn công cứ điểm Liệt Kiểm và Chư Gan [1]. Sau một thời gian ngắn giao chiến, lực lượng tiến công đã làm chủ hai cứ điểm này [1]. Từ ngày 9 đến ngày 12/4/1972, quân đối phương tổ chức nhiều đợt hành quân phản kích nhằm tái chiếm Liệt Kiểm và Chư Gan nhưng đều bị bẻ gãy và phải rút chạy [1] (diễn biến tại các điểm cao xem thêm bài núi Liệt Kiểm và núi Ngang).
Tiếp đó, Trung đoàn 38 cùng lực lượng vũ trang địa phương tiến công diệt hai trung đội dân vệ của đối phương, giành quyền kiểm soát ấp Phú Cốc ở Quế Thọ vào đêm 14/4/1972 [1]. Cùng thời điểm, Tiểu đoàn 8 thuộc Trung đoàn 31 từ hướng Liệt Kiểm tiến xuống làm chủ nút giao thông ngã ba Đồng Tranh rồi tiếp tục giải phóng xã Bình Lâm [1].
Đêm 29/4/1972, các đơn vị tiến công tập kích chiếm cứ điểm Gò Chùa [1]. Từ vị trí Gò Chùa, hỏa lực khống chế Đồi Sơn, uy hiếp trực tiếp chi khu quận lỵ Hiệp Đức [1]. Đến ngày 30/4/1972, lực lượng tiến công làm chủ hoàn toàn quận lỵ [1]. Báo Tin tức dẫn phát biểu của Bí thư Huyện ủy Hiệp Đức thời điểm năm 2022 ghi nhận mốc thời gian làm chủ quận lỵ là vào lúc 0 giờ ngày 30/4/1972 [2].
Vị trí căn cứ và ghi nhận sau chiến tranh
Theo các nguồn tư liệu, việc giải phóng Hiệp Đức đã đập tan cánh cửa phòng thủ của đối phương ở vùng tây Quảng Nam và mở rộng địa bàn kiểm soát [1][2]. Báo Tin tức viết đây là một trong số ít khu vực được giải phóng đầu tiên ở miền Nam lúc bấy giờ [2].
Căn cứ Khu ủy Khu 5 từ Nước Oa (Trà My) được chuyển về đóng tại xã Phước Trà cũ thuộc vùng Hiệp Đức trong giai đoạn 1973 – 1975 để chỉ đạo phong trào kháng chiến (nay thuộc khu căn cứ Phước Trà) [1][2]. Các hoạt động tại vùng căn cứ này đã hỗ trợ cho các đợt tiến công sau đó trên địa bàn Quảng Nam và chuẩn bị cho sự kiện ngày 29/3/1975 giải phóng Đà Nẵng [1].
Theo lời kể của Thiếu tướng Nguyễn Văn Trí (nguyên Trung đoàn trưởng Trung đoàn 38), trong thời gian tham gia chiến đấu ở Hiệp Đức, các đơn vị đã nhận được sự che chở, nuôi giấu và chỉ đường từ nhân dân địa phương [1]. Trong lúc tháo chạy, binh lính đối phương đã xả súng vào các thôn xóm, kết hợp bom đạn máy bay oanh tạc khiến nhiều người dân thường thiệt mạng và bị thương [1]. Theo số liệu công bố tại lễ kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng tổ chức năm 2022, huyện Hiệp Đức cũ có 421 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 1.578 liệt sĩ và 461 thương bệnh binh [2].
Tra cứu liên quan
- Điểm cao quân sự: núi Liệt Kiểm và núi Ngang
- Căn cứ đầu não: khu căn cứ Phước Trà, khu di tích Nước Oa
- Nhân vật lịch sử: Võ Chí Công
- Sự kiện tiếp nối: ngày 29/3/1975
- Đơn vị hành chính mới: xã Hiệp Đức
Điều còn chưa rõ
- Giờ giải phóng chính thức chi khu quận lỵ: Báo Tin tức ghi nhận mốc 0 giờ ngày 30/4/1972, trong khi bài báo trên Báo Đà Nẵng chỉ ghi tập kích Gò Chùa đêm 29/4 rồi làm chủ quận lỵ trong ngày 30/4/1972 mà không nêu giờ cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên gọi đơn vị hành chính năm 1972: bài báo của Báo Đà Nẵng nhắc đến địa bàn huyện Quế Tiên, còn bài báo của TTXVN dùng từ quận Hiệp Đức; sự phân định giữa các cấp hành chính của hai bên trong chiến tranh cần đối chiếu bản đồ quân sự thời kỳ đó [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng thương vong của dân thường do bom đạn và hỏa lực trong các trận đánh tháng 4/1972 chưa có thống kê độc lập trong hai bài báo [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Võ Văn Trường, “Những năm tháng không quên”, Báo Đà Nẵng, 29/4/2022, https://baodanang.vn/nhung-nam-thang-khong-quen-3060457.html, truy cập 23/10/2026.
- Trần Tĩnh, “Kỷ niệm 50 năm Ngày giải phóng huyện Hiệp Đức, tỉnh Quảng Nam”, Báo Tin tức, 28/4/2022, https://baotintuc.vn/ky-niem-50-nam-ngay-giai-phong-huyen-hiep-duc-tinh-quang-nam-post1089584.html, truy cập 23/10/2026.
