Đồn Bót Xít (tài liệu tiếng Pháp ghi là Postes Six hay Post Six) là một vị trí đồn quân sự cũ nằm ở khu vực Bến Giằng, nay thuộc địa phận xã Bến Giằng (trước tháng 7/2025 thuộc xã Cà Dy, huyện Nam Giang) [1][2]. Tên gọi này gắn với một địa danh hình thành từ thời chính quyền Pháp thuộc, nằm gần khu vực di tích Bến Giằng trên tuyến giao thông miền tây [1][3]. Nơi đây từng diễn ra cuộc đấu tranh đòi quyền lợi của đồng bào bản địa vào năm 1942, bị triệt hạ trong cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 và trở thành điểm mốc mở đường vận tải trong cuộc kháng chiến chống Mỹ [2][3].
Nguồn gốc tên gọi và việc thiết lập đồn
Theo Báo Đà Nẵng, vào năm 1935, chính quyền Pháp cho đặt một đồn biên phòng mang ký hiệu số 6 (Post six) trên tuyến đường huyết mạch nối từ Quảng Nam lên Kon Tum [1]. Người dân địa phương đọc trại từ “Post six” theo âm Việt ngữ thành “Bót Xít”, từ đó hình thành tên gọi dân gian cho đồn và khu vực chung quanh [1].
Địa danh này nằm trong hệ thống các điểm chốt quân sự kiểm soát khu vực miền núi phía tây Quảng Nam cũ, phục vụ cho việc cai trị và kiểm soát các tuyến giao thương giữa miền xuôi với vùng cao [1][2].
Cuộc đấu tranh chống bắt xâu năm 1942 và sự kiện năm 1945
Vào năm 1942, trước tình trạng chính quyền thực dân cưỡng bức lao dịch nặng nề, phong trào đấu tranh chống bắt xâu của đồng bào dân tộc thiểu số tại miền núi xứ Quảng bùng phát [2]. Các vị bô lão tại vùng Bến Giằng đã tổ chức họp và cử một đoàn đại biểu gồm 10 người, do một người tên là Trgia dẫn đầu, trực tiếp đến gặp đồn trưởng đồn Postes Six để trao đổi yêu sách [2]. Các yêu cầu chủ yếu gồm bãi bỏ việc bắt phu đi xâu và cho phép đồng bào người Cơ Tu được tự do đi lại buôn bán với các thương lái người Kinh [2].
Đoàn người kéo đến đâu đều được dân chúng hưởng ứng; khi đến trước cửa đồn Postes Six, số lượng người tham gia đã lên tới hơn 100 người [2]. Nhận thấy viên đồn trưởng không giải quyết được nguyện vọng, người dẫn đầu là Trgia quyết định dẫn đoàn tiếp tục xuôi về Tòa Công sứ Pháp ở Hội An để khiếu kiện [2]. Được các thương lái ở vùng xã Hà Nha hỗ trợ phương tiện ghe thuyền xuôi theo dòng sông Vu Gia, 20 đại biểu đại diện cho các làng đã đến nơi [2]. Trước sức ép đấu tranh của người dân, Công sứ Đuy-cơ-rê buộc phải chấp thuận các yêu sách, đồng thời cam kết sẽ yêu cầu đồn trưởng Postes Six đình chỉ các cuộc hành quân bắt phu và dỡ bỏ việc cấm cản trao đổi hàng hóa tại Bến Giằng [2].
Đến Cách mạng tháng Tám năm 1945, sau khi giành được chính quyền tại cơ quan huyện lỵ và các làng xã vùng đồng bằng thuộc huyện xã Đại Lộc cũ, Ủy ban khởi nghĩa huyện đã nhanh chóng điều động lực lượng tiến lên hạ đồn Postes Six ở vùng Giằng và đồn Bến Hiên, kết thúc quá trình giành quyền làm chủ trên toàn địa bàn [2].
Tuyến đường vận tải thời kỳ kháng chiến chống Mỹ
Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, địa danh Postes Six tiếp tục đóng vai trò là một điểm mốc địa lý quân sự quan trọng trên hệ thống đường Trường Sơn [3].
Chuẩn bị cho các trận đánh lớn trên chiến trường Quảng Đà vào giai đoạn 1973 – 1974, lực lượng công binh và người dân địa phương huyện Nam Giang cũ đã tham gia khôi phục tuyến đường nối từ ngã ba Bến Giằng đi Postes Six thuộc đường 13 với chiều dài chừng 15 km [3]. Cùng thời điểm, một tuyến đường gùi thồ mới dài hơn 9 km cũng được khai mở nối từ Postes Six đi Chà Vàl để phục vụ vận chuyển vũ khí và lương thực tiếp tế cho mặt trận [3].
Tra cứu liên quan
- Vùng đất và di tích: di tích Bến Giằng, xã Bến Giằng
- Cộng đồng cư dân: người Cơ Tu
- Tuyến đường và dòng sông liên kết: sông Vu Gia, xã Hà Nha, xã Đại Lộc
Điều còn chưa rõ
- Vị trí dấu tích thực địa hiện nay của đồn Bót Xít còn những hạng mục kiến trúc nào hay đã bị phá hủy hoàn toàn chưa được nguồn khảo cứu nêu rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thông tin cá nhân chi tiết và năm sinh, năm mất của nhân vật Trgia người dẫn đầu cuộc đấu tranh năm 1942 chưa tìm thấy trong các tài liệu hiện hành [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Địa danh \”ngoại lai\””, 17/09/2017, https://baodanang.vn/dia-danh-ngoai-lai-3028233.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Ngày hội đại đoàn kết các dân tộc Kinh – Thượng ở đất Quảng 80 năm trước”, 21/09/2025, https://baodanang.vn/ngay-hoi-dai-doan-ket-cac-dan-toc-kinh-thuong-o-dat-quang-80-nam-truoc-3303285.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Thượng Đức (7/8/1974 – 7/8/2024) Mở đường phục vụ chiến dịch (Tiếp theo và hết)”, 02/08/2024, https://baodanang.vn/ky-niem-50-nam-chien-thang-thuong-duc-7-8-1974-7-8-2024-mo-duong-phuc-vu-chien-dich-tiep-theo-va-het-3138901.html, truy cập 23/10/2026.