Ngày 25/4/1882, quân Pháp đánh thành Hà Nội lần thứ hai. Kho thuốc súng trong thành bốc cháy, quân giữ thành rối loạn, cửa Tây bị phá. Viên tổng đốc viết một lá thư tạ tội gửi về triều, rồi dùng chính chiếc khăn vấn đầu của mình để tự vẫn [1].
Ông là Hoàng Diệu, người làng Xuân Đài của xứ Quảng.
Từ Xuân Đài ra Hà Nội
Hoàng Diệu sinh năm 1829 trong một gia đình nho học ở làng Xuân Đài [1]. Từ năm 1879, ông giữ chức Tổng đốc Hà Ninh, cai quản Hà Nội và vùng phụ cận [1].
Ngày 25 tháng 4
Theo Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội, quân giữ thành đã chống trả dữ dội. Thành vỡ sau khi một kẻ phản bội đốt kho thuốc súng, gây hỗn loạn, và quân Pháp trèo vào, phá cửa Tây [1].
Hoàng Diệu không để mình bị bắt. Ông viết thư tạ tội với triều đình rồi tự vẫn tại Võ Miếu [1].
Hai người giữ thành
Chín năm trước đó, năm 1873, cũng ở thành Hà Nội, Nguyễn Tri Phương bị thương, bị bắt rồi tuyệt thực đến chết.
Hằng năm, lễ dâng hương tưởng niệm Hoàng Diệu được tổ chức tại Cửa Bắc của Hoàng thành Thăng Long [1].
Điều còn chưa rõ
Bài này mới dựa trên trang của cơ quan quản lý Hoàng thành Thăng Long. Con đường khoa cử của ông, các chức vụ trước năm 1879, và khu mộ của ông ở quê chưa được ghi vì chưa có nguồn đã mở. Chuyện “kẻ phản bội đốt kho thuốc súng” là cách kể của nguồn này; các sách sử có thể kể khác.
Ít người biết
- Ông tự vẫn bằng chiếc khăn vấn đầu của mình [1].
- Lễ tưởng niệm ông ở Hà Nội tổ chức tại Cửa Bắc của Hoàng thành Thăng Long [1].
- Ở Đà Nẵng, đường Hoàng Diệu cắt đường Nguyễn Văn Linh ngay cạnh nghĩa trủng Phước Ninh.
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội, “Governor Hoàng Diệu, a bright example for posterity to follow”, https://hoangthanhthanglong.vn/en/governor-hoang-dieu-a-bright-example-for-posterity-to-follow/, truy cập 11/10/2026.