Ở làng Thạnh Bình, câu chuyện về một gia đình trải qua nhiều phong trào yêu nước nối hai thế hệ. Lê Vĩnh Khanh đỗ đạt và làm quan dưới triều Nguyễn; con trai ông, Lê Vĩnh Huy, tham gia Nghĩa hội Quảng Nam, vận động du học và góp mặt trong cuộc khởi nghĩa năm 1916 [1][2].
Lê Vĩnh Khanh, người mở đầu con đường khoa bảng
Lê Vĩnh Khanh, tự Tử Minh, sinh năm 1819 tại Thạnh Bình. Ông thi đỗ Giải nguyên năm 1843, rồi đỗ phó bảng năm 1844 và được bổ làm tri huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định [1].
Bài báo năm 2015 kể rằng ông bị triệu về Huế sau khi không tham gia phái bộ sang Pháp và bị cáo buộc quản lý địa hạt không tốt. Lê Vĩnh Khanh gửi sớ giải trình với vua Tự Đức về các cáo buộc. Nguồn cho biết ông mất năm 1884 tại Phù Cát, khi còn làm tri huyện; sau đó con cháu mới đưa hài cốt về quê cải táng [1].
Lê Vĩnh Huy trong Nghĩa hội và phong trào Đông du
Lê Vĩnh Huy có tên thật là Lê Ngọc Cung, tự Vĩnh Huy; ông là con trai thứ của Lê Vĩnh Khanh và quê ở làng Thạnh Bình [2]. Năm sinh của ông không rõ theo hồ sơ của Cổng thông tin thành phố [2].
Khi Nghĩa hội Quảng Nam hình thành năm 1885, ông giữ chức Bang tá, sau đó là Tán lý quân vụ. Năm 1886, ông cùng Hồ Học đưa quân phối hợp với các cánh quân khác đánh chiếm tỉnh thành Quảng Nam ở La Qua. Sau khi phong trào tan rã, ông trở về quê ẩn danh một thời gian [2].
Đến năm 1904, Lê Vĩnh Huy tham gia Duy Tân hội, phụ trách vận động thanh niên sang Nhật Bản du học. Cổng thông tin thành phố ghi ông bán một nửa gia tài để hỗ trợ phong trào. Hai con trai ông là Lê Triêm và Lê Duyện, cùng em trai Lê Quý Liên, đều sang Nhật [2]. Bài báo về gia đình cũng ghi Lê Triêm và Lê Duyện đi du học theo phong trào Đông du, rồi trở về nước sau khi chính phủ Nhật trục xuất du học sinh Việt Nam vào cuối năm 1902 [1].
Cuộc khởi nghĩa năm 1916 và cái chết trong tù
Năm 1916, Lê Vĩnh Huy tham gia cuộc mưu khởi do Thái Phiên và Trần Cao Vân khởi xướng. Đêm 3 rạng ngày 4/5, ông cùng những người lãnh đạo chỉ huy dân chúng bao vây đồn Đại lý Tam Kỳ và phủ đường, bắt Tri phủ Tạ Thúc Xuyên. Quân Pháp đàn áp vào sáng hôm sau [2].
Trần Huỳnh cũng có vai trò chỉ huy trong sự kiện này; xem thêm bài Trần Huỳnh và khởi nghĩa 1916. Cổng thông tin thành phố cho biết Lê Vĩnh Huy và hai con trai bị bắt, còn ông bị giam tại nhà lao Hội An và mất trong năm 1916 [2]. Bài báo năm 2015 cũng ghi ông bị biệt giam đến chết tại đây; bài báo viết Lê Triêm bị thảm sát ở Sở nhà xâu ngục Lao Bảo năm 1918, còn Lê Duyện mất tại quê nhà [1].
Tra cứu liên quan
Điều còn chưa rõ
- Bài báo năm 2015 cho biết Lê Vĩnh Huy bị biệt giam đến chết năm 1916; hồ sơ danh nhân của thành phố chỉ ghi ông bị giam tại nhà lao Hội An và mất trong năm đó, không nêu thêm ngày tháng hay diễn biến cuối đời [1][2].
- Bài báo năm 2015 cho biết Lê Vĩnh Khanh có một tờ sớ trả lời vua Tự Đức, nhưng không cung cấp bản chép hoặc nơi lưu giữ văn bản. Nội dung này cần được đối chiếu với tư liệu gốc [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Một gia đình yêu nước ở Thạnh Bình”, 02/08/2015, https://baodanang.vn/mot-gia-dinh-yeu-nuoc-o-thanh-binh-3035057.html, truy cập 23/10/2026.
- Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Lê Vĩnh Huy (? – 1916)”, 14/03/2012, https://danang.gov.vn/vi/w/le-vinh-huy-1916-i, truy cập 23/10/2026.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 1659/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Đà Nẵng năm 2025, 16/6/2025, https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-so-1659-nq-ubtvqh15-sap-xep-cac-dvhc-cap-xa-cua-thanh-pho-da-nang-nam-2025-119250616202714604.htm, truy cập 23/10/2026.
