Nguyễn Văn Xán, tên trước đó là Nguyễn Văn Hưng, đỗ cử nhân năm 1848 và trải qua nhiều chức vụ trước khi được bổ làm Sơn phòng sứ Quảng Nam. Bài báo năm 2017 lần theo dấu vết của ông qua sách khoa cử, văn bia, sắc phong và lời kể của hậu duệ ở Tam Phú cũ. Năm sinh và năm mất của ông chưa được xác định chắc chắn trong nguồn.[1]
Dấu tích trong sách khoa cử và văn bia
*Quốc triều Hương khoa lục* ghi Nguyễn Văn Hưng, người xã Quảng Phú, huyện Hà Đông xưa, đỗ cử nhân khoa năm Tự Đức thứ nhất, tức năm 1848. Bài báo xác định địa danh này là xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ theo địa giới lúc bài được đăng; Tam Phú cũ nay thuộc phường Quảng Phú. Cùng khoa thi có mười người Quảng Nam, trong đó có Hoàng Kim Tích, tức Hoàng Diệu. Phần ghi chú trong sách cho biết ông Hưng làm quan ở Bộ Lại rồi được thăng Sơn phòng sứ Quảng Nam.[1]
Thông tin đỗ đạt cũng xuất hiện trong văn bia *Lễ Dương huyện khoa hoạn bi chí*, khi ấy còn ở xã Bình Nguyên, huyện Thăng Bình cũ. Bia ghi Nguyễn Văn Hưng đổi tên thành Xán, đạt hàm Hồng lô Tự khanh và giữ chức Sơn phòng sứ. Phần diễn nghĩa được bài báo dẫn lại cho biết ông được cho về quê chịu tang mẹ, rồi trở lại chức vụ vào tháng Hai âm lịch.[1]
Quá trình làm quan qua sắc phong
Theo các giấy tờ gia tộc được bài báo mô tả, sau khi đỗ cử nhân, ông Hưng đổi tên thành Nguyễn Xán và chờ bổ dụng ở quê. Năm 1862, ông được bổ làm Quyền quản Thăng Bình phủ dõng, phụ trách huấn luyện dõng đinh trong huyện. Hai năm sau, ông nhận hàm Hàn lâm viện Điển bạ và làm công việc giáo dục ở huyện Hà Đông; năm 1866 giữ chức Giáo thụ. Năm 1867, ông ra kinh đô làm ở viện Tập hiền với hàm Tu soạn.[1]
Năm 1869, ông được giao làm tri huyện Phú Xuyên, lúc đó thuộc tỉnh Hà Nội. Bài báo kể năm 1870 ông vận động dân đóng góp 150 quan cho quân nhu biên cương phía bắc và được ban khen. Từ khoảng năm 1872, ông trở lại kinh đô, làm Viên ngoại lang ở Đại lý tự rồi Phó Võ học ở Võ học đường. Năm 1875, ông được bổ làm Quản đạo Phú Yên; sắc phong ngày 28 tháng 10 âm lịch năm Tự Đức thứ 27 ban quan hàm Hồ Liệt đại phu.[1]
Gia tộc còn giữ một sắc phong năm 1877 giao ông chức Án sát sứ Phú Yên. Tuy nhiên, tác giả không tìm thấy sắc phong bổ nhiệm Sơn phòng sứ. Bốn sắc phong ban cho thân phụ và thân mẫu của ông giúp tác giả suy ra ông nhận chức Sơn phòng sứ Quảng Nam vào khoảng tháng 6 năm Tự Đức thứ 32, tức khoảng năm 1879.[1]
Mộ phần và những điểm chưa thống nhất
Hậu duệ kể ông mất khi đang làm việc tại Sơn phòng Dương Yên, vùng Trà My, nhưng không biết rõ thời điểm. Bia mộ được dựng lại ngày 22 tháng 6 năm Đồng Khánh thứ ba, tức năm 1888, ghi ông là Hồng lô Tự khanh, Sơn phòng sứ tỉnh Quảng Nam. Mốc dựng bia không tự xác định ngày mất.[1]
Bài báo dẫn một trang tra cứu trực tuyến ghi ông mất ngày 8 tháng 11 năm Tân Tỵ, tức năm 1881, hưởng dương 53 tuổi, nhưng nói rõ chưa biết thông tin ấy dựa trên tư liệu nào. *Đại Nam thực lục* được bài báo trích dẫn cho biết tháng 4 năm 1881, Nguyễn Văn Xán cùng Phó đề đốc Sơn phòng Ngô Đắc Quang bị giáng chức sau vụ các nhóm người miền núi quấy cướp một số xã. Nguồn không cho biết năm sinh của ông.[1]
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: Sơn phòng Dương Yên.
- Nhóm: phường Quảng Phú, phường Tam Kỳ, Nghĩa hội Quảng Nam, phường Hội An
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh của Nguyễn Văn Xán không có trong nguồn.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Năm mất 1881 và tuổi thọ 53 được một trang tra cứu nêu lại, nhưng bài báo không xác định được căn cứ tư liệu.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Ngày mất không thể suy ra chỉ từ ngày dựng lại bia mộ năm 1888.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Tư liệu về Sơn phòng sứ Nguyễn Văn Xán”, 27/08/2017, https://baodanang.vn/tu-lieu-ve-son-phong-su-nguyen-van-xan-3034969.html, truy cập 23/10/2026.
