Sơn phòng Dương Yên là công trình quân sự thời Nguyễn, ở thôn Dương Bình (trước 7/2025: xã Trà Dương, huyện Bắc Trà My), nay thuộc xã Trà My [1]. Trong phong trào Cần Vương năm 1885, nơi đây được sử dụng làm đại bản doanh đầu não của Nghĩa hội Quảng Nam trước khi chuyển giao về Tiên Phước [1]. Khu di tích gốc hơn 1 ha đã được địa phương quy hoạch giữ lại và dựng bia di tích [1].
Lịch sử hình thành và quy mô kiến trúc
Theo bài báo, Sơn phòng Quảng Nam nằm trong hệ thống các cứ điểm quân sự liên hoàn dọc dải Trường Sơn, kéo dài từ Thanh Hóa, Nghệ An đến Bình Định [1]. Công trình ban đầu được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 18 (1837) theo hình thức thành lũy quân sự, với chu vi 80 trượng và chiều cao 5 thước [1].
Đến năm 1848 dưới thời vua Tự Đức, cơ sở sơn phòng được chuyển về xã Dương Yên thời bấy giờ (nay là thôn Dương Bình thuộc xã Trà My) và xây dựng lại với cấu trúc kiên cố hơn [1]. Căn cứ này là nơi làm việc của các vị quan phụ trách biên phòng vùng cao (về một vị quan từng giữ chức vụ tại đây, xem Sơn phòng sứ Nguyễn Văn Xán) [1].
Căn cứ đầu não của phong trào Cần Vương năm 1885
Theo ghi chép trên văn bia di tích, vào cuối năm 1884, Trần Văn Dư được triều đình Huế điều động về Quảng Nam giữ chức vụ Chánh Sơn phòng sứ Dương Yên [1]. Theo bài báo, việc bổ nhiệm này bắt nguồn từ toan tính quân sự của phái chủ chiến trong nội bộ triều đình Huế mà ông là một thành viên [1].
Đến năm 1885, triều đình vua Đồng Khánh nhận định việc để Trần Văn Dư nắm quyền tại sơn phòng là điều bất lợi cho xu thế hợp tác với phía Pháp, nên đã ban sắc chuyển ông làm Bố chánh tỉnh Bình Thuận [1]. Trần Văn Dư không nhận chức mới mà từ quan, cùng các nhân sĩ như Nguyễn Duy Hiệu, Phan Bá Phiến và Nguyễn Thành thành lập Nghĩa hội Quảng Nam, và được tiến cử làm Chủ hội [1].
Sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ và vua Hàm Nghi xuống hịch Cần Vương, Trần Văn Dư chỉ huy lực lượng đóng giữ và củng cố Sơn phòng Dương Yên thành căn cứ chỉ huy của phong trào chống quân Pháp tại Quảng Nam [1]. Từ sơn phòng này, Trần Văn Dư ban hành bản Cáo thị kêu gọi dân chúng tham gia kháng chiến và cho niêm yết khắp các phủ huyện trong tỉnh [1]. Ngày 4/9/1885, lễ xuất quân đánh chiếm tỉnh thành La Qua (tại khu vực Điện Bàn) được tổ chức ngay tại căn cứ Dương Yên [1].
Sự kiện cuối năm 1885 và chuyển căn cứ
Vào cuối năm 1885, quân Pháp mở đợt tấn công vào Sơn phòng Dương Yên [1]. Trần Văn Dư bị quyền Tuần phủ sứ Quảng Nam Châu Đình Kế bắt giữ và báo với quân Pháp [1]. Theo bài báo, Châu Đình Kế mượn tay quân Pháp hành quyết ông tại góc thành La Qua ngày 13/12/1885 [1].
Sau khi Trần Văn Dư qua đời, Nguyễn Duy Hiệu tiếp quản vị trí Hội chủ Nghĩa hội và quyết định chuyển toàn bộ đại bản doanh về làng Thanh Lâm thuộc xã Tiên Thọ cũ (nay thuộc xã Tiên Phước) để xây dựng căn cứ mới [1]. Theo bài báo, các chiến sĩ Nghĩa hội hy sinh sau đó được đưa về an táng tại đồi Gò Cao, khu vực Chổm Bồ ở xã Tiên Mỹ cũ (nay thuộc xã Tiên Phước); các phần mộ khi chôn cất đều được đặt hướng đỉnh đầu quay về căn cứ chính là Sơn phòng Dương Yên [1].
Hiện trạng bảo tồn
Bài báo đánh giá Sơn phòng Dương Yên là một trong những căn cứ Cần Vương được thiết lập sớm nhất tại khu vực phía nam đèo Hải Vân trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX [1]. Khu di tích đã được xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh [1].
Năm 2021, Chủ tịch UBND xã Trà Dương cho biết địa phương đã quy hoạch, giữ lại di tích gốc với diện tích hơn 1 ha [1]. Ngành văn hóa bước đầu đã xây dựng bia di tích, và xã có kế hoạch tạo cảnh quan cho khu di tích [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn hành chính: xã Trà My, xã Tiên Phước, phường Điện Bàn
- Nhân vật và tổ chức: Trần Văn Dư, Sơn phòng sứ Nguyễn Văn Xán, Nguyễn Duy Hiệu, Phan Bá Phiến, Nguyễn Thành, Nghĩa hội Quảng Nam
Điều còn chưa rõ
- Vị trí cụ thể của Sơn phòng Quảng Nam trước khi dời về Dương Yên vào năm 1848; nguồn không nêu tên địa điểm xây dựng ban đầu năm 1837 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dấu vết kiến trúc thực địa của tường lũy chu vi 80 trượng trên khu đất di tích hiện tại [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm chính thức ban hành quyết định xếp hạng di tích cấp tỉnh và tiến độ triển khai quy hoạch cảnh quan sau năm 2021 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Đôi điều về di tích Sơn phòng Dương Yên”, 15/07/2021, https://baodanang.vn/doi-dieu-ve-di-tich-son-phong-duong-yen-3067658.html, truy cập 23/10/2026.
