Năm 1471, vua Lê Thánh Tông lập Quảng Nam thừa tuyên, mở đầu cho sự hiện diện của danh xưng Quảng Nam trên hệ thống hành chính Đại Việt [1]. Vùng đất này nhanh chóng được ghi nhận trên hệ thống địa đồ cổ của nhà nước phong kiến và các nhà nghiên cứu xưa [1]. Nhiều tấm bản đồ cổ từ thời Lê đến thời Nguyễn không chỉ phản ánh địa giới mà còn ghi lại các địa danh cùng dấu mốc xác lập chủ quyền biển đảo [1].
Hồng Đức bản đồ và Thừa tuyên Quảng Nam
Theo nhiều nguồn Việt sử, danh xưng Quảng Nam được khai sinh năm 1471 khi vua Lê Thánh Tông (1442 – 1497) cho lập Quảng Nam thừa tuyên trên vùng đất từ phía nam núi Hải Vân đến phía bắc núi Cù Mông, vốn là đất cũ của Chiêm Thành [1]. Thừa tuyên Quảng Nam là đơn vị hành chính thứ 13 của Đại Việt thời hậu Lê, gồm 3 phủ: Thăng Hoa, Tư Nghĩa và Hoài Nhơn, tương ứng với đất các tỉnh Quảng Nam cũ, Quảng Ngãi và Bình Định [1].
Trước đó, vào năm 1467, vua Lê Thánh Tông đã hạ lệnh cho 12 thừa tuyên của Đại Việt vẽ bản đồ dâng lên bộ Hộ [1]. Đến năm 1490, vua cho ban hành Hồng Đức bản đồ, là bộ bản đồ địa lý đầu tiên do nhà nước phong kiến vẽ nhằm thể hiện cương giới và hệ thống hành chính vào cuối thế kỷ XV [1]. Bộ bản đồ này gồm 15 bản đồ: bản đồ An Nam quốc đồ vẽ toàn cõi Đại Việt thời vua Lê Thánh Tông trị vì, 1 bản đồ chi tiết kinh thành Thăng Long, và 13 bản đồ của 13 thừa tuyên thời bấy giờ [1]. Quảng Nam là thừa tuyên được bổ sung vào Hồng Đức bản đồ so với thời điểm có lệnh vẽ năm 1467 [1].
Hiện nay, bản gốc Hồng Đức bản đồ đã thất truyền, chỉ còn khoảng 10 bản sao có niên đại chủ yếu vào thời Nguyễn được lưu trữ tại một số thư viện, văn khố trong và ngoài nước [1]. Tháng 7/2013, trong hành trình tìm kiếm tư liệu bản đồ, nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn tiếp cận một bản sao sớm của bộ bản đồ này tại Đông Dương văn khố ở Tokyo (Nhật Bản) [1].
Địa danh xứ Quảng trong Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư
Tập Hồng Đức bản đồ lưu tại Đông Dương văn khố có đóng kèm hai tập bản đồ khác: Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư do Đỗ Bá vẽ năm 1686 và Giáp Ngọ niên bình Nam đồ do Đoan Quận công Bùi Thế Đạt vẽ năm 1774 [1].
Ở các trang 43b – 44a của Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư có tờ bản đồ vẽ xứ Quảng Nam [1]. Tờ bản đồ ghi nhận các địa danh: Diên Khánh huyện, Hòa Vang huyện, Hà Đông huyện, Duy Xuyên huyện, Lễ Dương huyện, Hội An phố, Hội An kiều với hình vẽ Chùa Cầu, cùng Đà Nẵng hải môn, Đại Chiêm hải môn và hình thế vùng biển ngoài khơi phủ Quảng Ngãi [1].
Phía trên tờ bản đồ này có lời chú dẫn chữ Hán về dải cát giữa biển mang tên Bãi Cát Vàng, dài ước 400 dặm, rộng 20 dặm, nằm giữa biển từ cửa Đại Chiêm đến cửa Sa Vinh [1]. Đoạn chú dẫn cho biết mỗi năm vào tháng cuối mùa đông, họ Nguyễn đưa 18 chiếc thuyền ra thu lượm hàng hóa từ các tàu buôn bị trôi dạt [1]. Đi thuyền từ cửa Đại Chiêm hoặc từ cửa Sa Kỳ ra bãi cát này mất chừng một ngày rưỡi [1].
Năm 2015, Viện Nghiên cứu Hán Nôm công bố một bản sao khác của tờ bản đồ này lưu tại Viện Viễn Đông bác cổ Pháp ở Paris, trên đó có ghi hai chữ Quảng Nam bằng mực đỏ [1]. Theo khảo cứu của tác giả Trần Đức Anh Sơn, đây là tờ bản đồ có niên đại sớm nhất hiện còn lưu giữ được có miêu tả và ghi chú các địa danh của vùng đất Quảng Nam [1].
Dấu tích Hoàng Sa trên bản đồ thời Nguyễn
Nhiều tài liệu địa đồ cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX tiếp tục thể hiện hình thế xứ Quảng [1]. Tờ bản đồ ở các trang 56 – 57 thuộc tập Thiên hạ bản đồ soạn vẽ cuối thế kỷ XVIII, được các sử quan Quốc sử quán triều Nguyễn sao lục vào thế kỷ XIX và nay lưu tại Viện Viễn Đông bác cổ Pháp, đã vẽ các địa danh Thừa tuyên Quảng Nam cùng một hòn đảo ngoài khơi mang tên chữ Nôm là Bãi Cát Vàng [1].
Tập Thiên tải nhàn đàm do sử thần Đàm Thận Hữu soạn vẽ vào năm Gia Long thứ 9 (1810) có 3 bản đồ mang tên Quảng Nam tam phủ cửu huyện, hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm ở Hà Nội [1]. Các bản đồ này miêu tả địa danh, sông núi, cửa biển và các sử tích quan trọng của vùng đất Quảng Nam vào đầu thời Nguyễn [1]. Cả 3 bản đồ đều có hình vẽ ước lệ về quần đảo Hoàng Sa kèm các chú thích chữ Nôm: “Sa kim đồi tục hiệu Bãi Cát Vàng” (cồn cát vàng tục gọi là Bãi Cát Vàng), “Cát Vàng xứ” và “Bãi Cát Vàng” [1].
Theo tác giả bài báo, sau khi sáp nhập vào Đại Việt nửa sau thế kỷ XV, Quảng Nam giữ vai trò phên dậu thời Lê, trở thành trọng địa kinh tế và đối ngoại của Đàng Trong thời chúa Nguyễn, rồi giữ vị thế quan yếu thời Nguyễn [1]. Từ không gian này, các vương triều phong kiến tiếp tục mở cõi về phương Nam, đồng thời xác lập và thực thi chủ quyền tại các vùng biển đảo phía Đông [1].
Tra cứu liên quan
- Nghiên cứu văn bản: thư tịch Hán Nôm xứ Quảng
- Di tích Hội An: Chùa Cầu
- Địa danh lịch sử: núi Hải Vân
- Quản lý biển đảo: Hoàng Sa trong lịch sử hành chính, đặc khu Hoàng Sa
Điều còn chưa rõ
- Nơi lưu trữ chính xác của toàn bộ khoảng 10 bản sao Hồng Đức bản đồ trên thế giới [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dị bản và thời điểm chính xác vẽ lại tờ bản đồ xứ Quảng Nam lưu tại Viện Viễn Đông bác cổ Pháp [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Quảng Nam trên bản đồ cổ Việt Nam”, 23/01/2020, https://baodanang.vn/quang-nam-tren-ban-do-co-viet-nam-3080236.html, truy cập 24/10/2026.
