Xứ Quảng hiện còn lưu giữ một khối lượng tư liệu Hán Nôm tại các cơ quan chuyên môn, di tích, nhà thờ tộc và các gia đình [1]. Nguồn văn bản này bao gồm cả chính sử của triều đình lẫn ghi chép dân gian, gắn liền với quá trình mở đất, lập làng và đời sống cư dân qua nhiều thời kỳ [1].
Các nguồn tư liệu từ triều đình đến làng xã
Theo bài viết trên Báo Đà Nẵng, thư tịch Hán Nôm Việt Nam là toàn bộ sách vở, tài liệu cổ do người Việt sáng tác hoặc biên soạn bằng chữ Hán và chữ Nôm, phản ánh các lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, văn học, tôn giáo, tín ngưỡng đến hành chính và giáo dục [1]. Lịch sử vùng đất xứ Quảng được ghi chép từ những bộ sách lớn như Dư địa chí của Nguyễn Trãi, Ô châu cận lục của Dương Văn An, cho đến các bộ địa chí, địa bạ và châu bản triều Nguyễn [1].
Bên cạnh thư tịch của nhà nước, một nguồn tư liệu quan trọng nằm rải rác trong nhân dân gồm gia phả dòng họ, văn bia, sắc phong, văn khế mua bán, hoành phi, câu đối, thư từ và bản đồ cổ [1]. Những tài liệu này làm sáng tỏ quá trình khai khẩn đất đai, lịch sử làng xóm, nguồn gốc dòng họ và các nhân vật lịch sử địa phương [1]. Nhiều nhà nghiên cứu như Nguyễn Văn Xuân, Nguyễn Bội Liên, Nguyễn Sinh Duy, Nguyễn Phước Tương, Lưu Anh Rô, Nguyễn Hoàng Thân đã dựa vào các nguồn văn tự này để khảo cứu lịch sử và văn hóa xứ Quảng [1].
Đóng góp vào các công trình địa chí địa phương
Tư liệu chữ Hán và chữ Nôm là cơ sở tư liệu để biên soạn nhiều bộ sách địa phương chí [1]. Tại Điện Bàn, nguồn tư liệu này được dùng cho các sách như Gò Nổi đất học, Địa chí xã Điện Quang, Bàn Lãnh xã chí, Bảo An đất và người [1]. Tại Đại Lộc có Địa chí Đại Lộc, Địa chí Đại Nghĩa, Đại Lộc – một vùng văn hóa; huyện Duy Xuyên có Duy Xuyên – vùng đất và con người; Quế Sơn có Quế Sơn – Đất và Người; Thăng Bình có sách Danh nhân Thăng Bình, Bia Văn Thánh và một số văn bản Hán Nôm tại Thăng Bình [1].
Khu vực Hội An có các công trình nghiên cứu làng xã như Làng Thanh Hà, Xã Cẩm Thanh, Xã Cẩm Kim, Xã Tân Hiệp và bộ sách Di sản Hán Nôm Hội An gồm 6 tập [1]. Cuốn Địa chí Hội An (tập I – Sinh thái, NXB Đà Nẵng, 2025) kết hợp nguồn tư liệu từ các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng, ghi chép của nhà truyền giáo, thương nhân phương Tây với văn hóa dân gian (dân ca, hò vè, giai thoại) và văn tự cổ (sắc phong, khế ước, địa bạ, bia ký) lưu giữ trong nhân dân [1].
Nguy cơ mai một và yêu cầu đối chiếu tư liệu
Bài báo chỉ ra rằng nguồn tư liệu Hán Nôm đang chịu nguy cơ hư hại do chiến tranh, khí hậu, mối mọt, thất lạc và việc mua bán cổ vật ra ngoài địa phương [1]. Thêm vào đó, số người có khả năng đọc và dịch chữ Hán Nôm ngày càng ít, khiến nhiều văn bản chưa được khai thác [1]. Tác giả bài báo đề xuất việc điều tra, kiểm kê, số hóa, dịch nghĩa và công bố tư liệu để phục vụ nghiên cứu và cộng đồng [1].
Về phương pháp nghiên cứu, tác giả bài báo lưu ý người nghiên cứu cần thận trọng đối chiếu giữa chính sử, dã sử và tư liệu tàng trữ trong dân gian [1]. Bài báo dẫn nhận định của Chu Quang Trứ rằng việc kết hợp các nguồn giúp “phá nhiễu để tiếp cận chân lý” [1]. Hai trường hợp được nêu để minh chứng cho việc không nên mặc nhiên coi mọi thông tin trong tư liệu cũ là sự thật [1]:
- Trường hợp bà Hoàng Thị Tòng ở Tiên Phước: một số bản tự thuật và sách “Dật sử” ghi bà tham gia phong trào Duy tân và Đông Du, nhưng qua kiểm tra chứng cứ, Phủ Quốc khanh đặc trách văn hóa của Việt Nam Cộng hòa trước đây đã không đưa bà vào danh mục “nhân vật chí” (theo nhà nghiên cứu Lưu Anh Rô) [1].
- Trường hợp lời kể “bắt sống tỉnh trưởng Hồ Ngận tháng 8/1945” tại Hội An: đối chiếu tài liệu cho thấy thời điểm đó ông Hồ Ngận đã về hưu nhiều năm và đang thuê nhà ngoài phố chứ không ở trong dinh tỉnh trưởng như hồi ức của chính ông từng viết [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: sách Ô châu cận lục.
- Tra thêm: số hóa tư liệu Hán Nôm, Quảng Nam trên bản đồ cổ.
- Tra thêm: Quảng Nam xã chí, sách Địa dư 1916.
- Tra thêm: tư liệu Hán Nôm trong các dòng họ.
- Nghiên cứu tư liệu cổ: gia phả xứ Quảng, văn bia Hán Nôm xứ Quảng, tiền hiền trong văn bia Quảng Nam
- Mốc lịch sử và không gian: châu Ô, châu Lý năm 1306, Phố cổ Hội An, danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Kế hoạch biên soạn và thời gian xuất bản các tập tiếp theo của bộ sách Địa chí Hội An sau tập I năm 2025 chưa được bài báo nêu rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tổng số lượng các văn bản Hán Nôm cụ thể đang còn lưu giữ tại từng làng xã hay dòng họ trên địa bàn xứ Quảng chưa có số liệu thống kê tổng thể trong bài báo [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Lịch sử xứ Quảng qua thư tịch cũ”, 02/10/2026, https://baodanang.vn/lich-su-xu-quang-qua-thu-tich-cu-3353847.html, truy cập 23/10/2026.