Trần Phước Thành sinh năm 1705 và mất năm 1775, người làng Hóa Khuê Trung (trước 7/2025: phường Khuê Trung, quận Cẩm Lệ), nay thuộc phường Cẩm Lệ [1]. Ông từng đỗ Giải nguyên khoa thi Hương tiến dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát, rồi làm quan trải nhiều chức vụ như Hàn lâm viện sung Kinh diên Thị giảng, Ký lục và Cai bạ dinh Quảng Nam [1]. Trong những năm làm quan ở Đàng Trong, ông từng tham gia chỉ huy quân sự tại Quảng Ngãi, Gia Định và Nam Vang [1].
Xuất thân và việc học hành
Theo bài báo, dưới đời vua Lê Thánh Tông vào thế kỷ 15, chính quyền nhà Lê thực hiện chủ trương di cư lập ấp về phương Nam, khai phá đất hoang và lập nên các làng như Hóa Khuê Đông (trước 7/2025: phường Hòa Quý và Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn), nay thuộc phường Ngũ Hành Sơn, Hóa Khuê Tây và Hóa Khuê Trung [1]. Địa bàn làng Hóa Khuê Trung và Hóa Khuê Tây xưa nay tương ứng với các khu vực thuộc phường Khuê Trung, Bình Thuận, Hòa Cường Bắc và Hòa Cường Nam cũ, hiện nằm trên địa bàn phường Cẩm Lệ và phường Hòa Cường [1]. Tại Hóa Khuê Trung có năm tộc họ lớn cùng lập nghiệp gồm Trần, Lê, Nguyễn, Đặng và Mai [1].
Gia phả tộc Trần Phước ghi cha của Trần Phước Thành tên là Trần Phước Cố, từng giữ chức Cai đội Cấm binh [1]. Thuở nhỏ ông có tài cưỡi ngựa, đến năm 18 tuổi vẫn chưa đi học [1]. Sách Đại Nam liệt truyện (quyển thứ 5) chép rằng gần nhà ông có một người thầy dạy học tên là Vũ Xuân Nùng, thấy ông sáng dạ nên khuyên người cha cho con theo đường bút nghiên [1]. Sau khi được gia đình gửi đi học, ông học mau thuộc và nhớ lâu, chỉ trong vài năm đã thuộc làu kinh sử, được người thời đó ví là “bụng tủ sách” [1].
Quan lộ và việc quân vụ ở phương Nam
Dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát (trị vì từ năm 1738 đến 1765), Trần Phước Thành dự thi và đỗ Giải nguyên khoa Hương tiến [1]. Bước vào chốn quan trường, ông lần lượt đảm nhận các chức vụ gồm Hàn lâm viện sung Kinh diên Thị giảng, Ký lục, sau đó được thăng làm Cai bạ dinh Quảng Nam [1].
Vào năm Canh Dần (1770), khi người Thạch Bích quấy nhiễu vùng biên (nguồn dùng chữ “man Thạch Bích”), chúa Nguyễn Phúc Thuần cử ông khi đó đang giữ chức Ký lục Quảng Nam làm Khâm sai Cai bạ đi tuần hành năm phủ gồm Thăng Bình, Điện Bàn, Quảng Ngãi, Quy Nhơn và Phú Yên [1]. Ông được giao tham mưu phương án tác chiến, điều động tướng sĩ sáu đạo doanh đến Quảng Ngãi và huy động binh lính hai phủ Quy Nhơn, Phú Yên đi bình định nhằm ổn định tình hình trật tự [1].
Đến năm Tân Mão (1771), quân Xiêm chiếm Nam Vang và xâm lấn địa phận Hà Tiên [1]. Sang mùa xuân năm Nhâm Thìn (1772), triều đình Phú Xuân cử Chưởng cơ Nguyễn Cửu Đàm làm Khâm sai Chánh thống suất đốc chiến, đồng thời cử Cai bạ dinh Quảng Nam Trần Phước Thành làm Khâm sai tham tán doanh đồn Gia Định [1]. Hai ông thống lĩnh một vạn quân thủy bộ của hai dinh Bình Khương, Bình Thuận cùng 30 chiến thuyền tiến vào Gia Định đảm nhận quyền điều khiển quân vụ [1]. Khi quân của triều đình tiến đến, lực lượng này giao tranh với quân Xiêm và thu hồi các phủ Nam Vang cùng La Bích, giúp tình hình Chân Lạp ổn định trở lại; vua Xiêm sau đó rút sang Hà Tiên rồi tiến hành giảng hòa với Tổng binh Mạc Thiên Tứ [1].
Qua đời và sự tưởng nhớ của hậu thế
Mùa đông năm Ất Mùi (1775), Trần Phước Thành qua đời tại quân thứ [1]. Nguồn mô tả ông giỏi việc, thanh liêm và bộc trực [1]. Năm Gia Long thứ năm (1806), hài cốt của ông được người thân đưa về an táng tại quê hương ở làng cũ Hóa Khuê Trung Tây xã; triều đình thời Nguyễn truy tặng ông chức Tham chính [1]. Năm Gia Long thứ chín (1810), ông được đưa vào phối thờ trong miếu Trung tiết công thần cùng với Chưởng cơ Nguyễn Cửu Đàm [1].
Về gia đình, con trai ông tên là Phước Tụy làm quan đến chức Tri phủ [1]. Đến năm Tự Đức thứ tư (1851), triều đình ban lệnh ấm thụ cho người cháu bốn đời của ông là Bồi giữ chức Bá hộ để trông nom việc thờ cúng tổ tiên [1]. Mộ phần của ông hiện được các thế hệ con cháu chăm sóc tại nghĩa trang tộc họ, và tên của ông được đặt cho một con đường trên địa bàn phường Khuê Trung cũ thuộc quận Cẩm Lệ trước đây [1].
Tra cứu liên quan
- Làng xóm và phong tục: hội làng Khuê Trung, làng Hóa Khuê Đông, tên gọi Cẩm Lệ.
- Địa bàn và tự nhiên: phường Cẩm Lệ, phường Hòa Cường, phường Ngũ Hành Sơn, sông Cẩm Lệ.
- Danh sách nhân vật: danh nhân xứ Quảng.
Điều còn chưa rõ
- Ngày tháng sinh và ngày mất chính xác trong mùa đông năm 1775 chưa thấy nguồn báo chí ghi lại [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Địa điểm cụ thể của miếu Trung tiết công thần được lập năm 1810 dưới thời Gia Long chưa được bài báo miêu tả chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm cụ thể chính quyền thành phố quyết định đặt tên đường Trần Phước Thành tại phường Khuê Trung cũ chưa có tư liệu trong bài [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chuyện quan Cai bạ làng Khuê Trung”, 02/03/2019, https://baodanang.vn/chuyen-quan-cai-ba-lang-khue-trung-3231816.html, truy cập 23/10/2026.
