Năm 1907, một ông giáo thụ ở phủ Thăng Bình mở lớp dạy chữ Pháp ngay trong trường nho học, và mời thầy về dạy. Các quan theo lối học cũ không ưa, tìm cách đổi ông vào Khánh Hòa [1]. Một năm sau, ông bị xử tử ở đó.
Người thầy
Trần Quý Cáp sinh trong một gia đình làm ruộng; cha ông vừa đọc sách vừa đi cày [1]. Năm 1903, ông thi Hương không đỗ, nhưng năm 1904 được đặc cách cho thi Hội rồi thi Đình và đỗ tiến sĩ, cùng khoa với Huỳnh Thúc Kháng [1].
Nửa năm ở Huế, ông kết giao với Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, đọc sách của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Rousseau, Montesquieu, thứ sách khi ấy gọi là Tân thư [1]. Từ đó ông công kích lối học từ chương và đòi một lối học mới.
Ba người đi về phương nam
Trần Quý Cáp cùng Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng được coi là ba người đứng đầu phong trào Duy Tân [1]. Trong một chuyến đi vào nam, ba ông ghé vịnh Cam Ranh xem chiến hạm Nga đang lánh nạn, rồi vào Bình Thuận kết giao với các sĩ phu ở đó [1].
Theo bài nghiên cứu của Đại học Huế, xét về ảnh hưởng cá nhân tới phong trào, ông có lẽ chỉ đứng sau Phan Châu Trinh [1].
Bức thư và bản án
Năm 1908, cuộc chống thuế nổ ra ở Quảng Nam và phần lớn thân sĩ trong tỉnh bị bắt. Từ Khánh Hòa, ông viết thư cho bạn ở quê, có câu đại ý: gần đây nghe tỉnh nhà làm một việc rất thú, tôi nghe mà thích lắm [1].
Ông bị bắt, bị quan tỉnh Khánh Hòa khép tội mưu phản và xử chém [1]. Khi ấy ông 38 tuổi. Huỳnh Thúc Kháng, đang nằm trong nhà lao Hội An, làm thơ khóc bạn [1].
Điều còn chưa rõ
Ngày ông bị xử và hình thức hành hình được các tài liệu ghi khác nhau; bài nghiên cứu dẫn bản án ghi “xử lăng trì” nhưng phần tiểu sử viết “chém ngang lưng” [1]. Bài này không đi sâu vào chi tiết ấy.
Ít người biết
- Ông trượt thi Hương năm 1903, một năm trước khi đỗ tiến sĩ [1].
- Lý do ông bị đổi vào Khánh Hòa là một lớp học chữ Pháp [1].
- Tiểu sử khắc trên bia mộ ông do Huỳnh Thúc Kháng viết, như bài về cụ Huỳnh đã ghi.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Tất Thắng, “Vai trò của Thai Xuyên Trần Quý Cáp trong sự nghiệp khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Khoa học Đại học Huế, tập 126, số 6B, 2017, tr. 5–15, https://jos.hueuni.edu.vn/index.php/hujos-ssh/article/download/4359/228/12054, truy cập 11/10/2026.