Phan Châu Trinh đỗ phó bảng năm 1901, ra làm quan năm 1903, và bỏ quan năm 1904 [1]. Ông chỉ ở trong bộ máy triều đình chừng một năm.
Ông sinh ở làng Tây Lộc của Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng mới [1][2].
Từ quan
Phan Châu Trinh đỗ cử nhân năm 1900 và phó bảng năm 1901. Năm 1903, ông nhận chức Thừa biện Bộ Lễ [1].
Năm 1904, ông từ quan, về Tiên Phước bàn việc cứu nước với Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp và Phan Bội Châu [1].
Côn Đảo và nước Pháp
Năm 1908, phong trào chống sưu thuế nổ ra, lớn nhất là ở Quảng Nam. Phan Châu Trinh bị bắt và đày ra Côn Đảo [1].
Cuối năm 1911, ông sang Pháp và ở đó mười bốn năm, đến 1925 mới về nước [1].
Đám tang năm 1926
Ông mất ngày 24/3/1926 tại Sài Gòn. Người khắp nơi để tang ông, và đám tang trở thành một sự kiện chính trị lớn của thời ấy [1]. Mộ ông ở Tân Bình, TP Hồ Chí Minh, là di tích lịch sử quốc gia từ ngày 12/12/1994 [1].
Ngôi nhà ở Tây Lộc
Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại quê được xếp hạng di tích quốc gia theo Quyết định 67/2005/QĐ-BVHTT ngày 16/11/2005 [1]. Khu di tích gốc rộng khoảng 2.060 m². Năm 2022, tỉnh Quảng Nam duyệt chủ trương tu bổ, mở rộng với kinh phí dự kiến 30 tỉ đồng, thêm khoảng 8.440 m² đất và một nhà trưng bày [2].
Điều còn chưa rõ
Tên huyện của làng Tây Lộc thời ông sinh ra được ghi khác nhau: báo Nhân Dân ghi huyện Hà Đông [1], Báo Văn Hóa ghi huyện Tiên Phước, phủ Tam Kỳ [2]. Tên xã mới sau sắp xếp năm 2025 chúng tôi cũng chưa tra, nên hộp thông tin chỉ ghi tên cũ.
Bài này mới ghi các mốc đời ông. Tư tưởng của Phan Châu Trinh, và chỗ ông khác Phan Bội Châu, cần một bài riêng dựa trên sách nghiên cứu.
Ít người biết
- Ông chỉ làm quan khoảng một năm [1].
- Ông sống ở Pháp mười bốn năm, lâu hơn thời gian ông hoạt động trong nước trước đó [1].
- Năm 2026 là tròn một trăm năm ngày ông mất [1].
Nguồn tham khảo
- Nhân Dân, “Phát huy tư tưởng canh tân của nhà yêu nước Phan Châu Trinh”, 9/9/2022, https://nhandan.vn/phat-huy-tu-tuong-canh-tan-cua-nha-yeu-nuoc-phan-chau-trinh-post714450.html, truy cập 11/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Đầu tư 30 tỉ đồng tu bổ, mở rộng di tích Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh”, 27/5/2022, https://baovanhoa.vn/di-san/dau-tu-30-ti-dong-tu-bo-mo-rong-di-tich-nha-luu-niem-cu-phan-chau-trinh-68221.html, truy cập 11/10/2026.