Một ông vua đi qua, để lại mấy dòng chữ. Một vị thiền sư lập bia ghi tên những người góp tiền dựng chùa. Một nhà nho đề thơ. Cứ thế, trong gần bốn trăm năm, vách đá Ngũ Hành Sơn thành một trang giấy không ai xé được [1][2].
Ma nhai là gì
“Ma nhai” là chữ Hán chỉ lối khắc văn bản thẳng lên vách núi, không cần dựng bia rời. Ở Ngũ Hành Sơn, hồ sơ gửi UNESCO thống kê 78 văn bản bằng chữ Hán và chữ Nôm, niên đại từ nửa đầu thế kỷ 17 đến thế kỷ 20 [1].
Người viết thuộc đủ tầng lớp: vua và quan triều Nguyễn, các cao tăng, trí thức [1]. Theo Việt Nam News, ba vua Nguyễn để lại chữ ở đây là Minh Mạng, Thành Thái và Duy Tân; riêng bút tích Minh Mạng có trên bảy mặt đá [2].
Tên người Nhật trên vách hang
Ma nhai không chỉ có thơ. Các văn khắc ghi tên những người cúng dường đến từ Nhật Bản, Trung Hoa và các dòng họ người Việt [2]. Đó là bằng chứng tại chỗ về thời vùng đất này buôn bán với cả Đông Á, cùng lúc với thời thịnh của thương cảng Hội An [1][2].
Hai văn khắc cổ nhất nằm trong động Hoa Nghiêm và động Vân Thông, đều do thiền sư Huệ Đạo Minh soạn [2]. Chi tiết về hai tấm bia này có trong bài hang động Thủy Sơn.
Ghi danh
Ngày 26/11/2022, tại kỳ họp thứ chín ở Hàn Quốc, Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO thông qua hồ sơ [3]. Bằng được trao sáng 1/3/2023 [1].
Khi ấy, đây là di sản đầu tiên của Đà Nẵng được quốc tế công nhận [1][3].
Giữ chữ bằng cách nào
Chữ khắc ngoài trời mòn dần vì mưa gió và vì tay người sờ. Bảo tàng Đà Nẵng đã làm thác bản, tức bản rập trên giấy, để lưu văn bản gốc; tại chỗ, người ta đặt mã QR cho khách đọc nội dung thay vì chạm vào đá [2]. Một phần văn khắc đã được dịch sang tiếng Việt [2].
Điều còn chưa rõ
Con số 78 hay 90? Hồ sơ UNESCO ghi 78 [1]; Báo Văn Hóa và Việt Nam News nói khoảng 90 [2][3]. Niên đại của hai văn khắc cổ nhất cũng được ghi lệch nhau giữa các nguồn.
Ít người biết
- Văn khắc muộn nhất có từ những năm 1960 [2].
- Trong ma nhai có cả chữ Nôm, không chỉ chữ Hán [1].
- Khách được khuyên quét mã QR thay vì sờ vào chữ [2].
Nguồn tham khảo
- Tuổi Trẻ, “UNESCO công nhận Ma nhai Ngũ Hành Sơn là di sản tư liệu”, 1/3/2023, https://tuoitre.vn/unesco-cong-nhan-ma-nhai-ngu-hanh-son-la-di-san-tu-lieu-2023030110561774.htm, truy cập 11/10/2026.
- Việt Nam News, “Marble Mountains conserves unique ancient scripts”, https://ovietnam.vietnamnews.vn/marble-mountains-conserves-unique-ancient-scripts-post395439.html, truy cập 11/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Ngũ Hành Sơn – nơi hội tụ di sản văn hóa”, 12/12/2022, https://baovanhoa.vn/van-hoa/ngu-hanh-son-noi-hoi-tu-di-san-van-hoa-28221.html, truy cập 11/10/2026.