Cuối thế kỷ XIX, triều Tự Đức cử sứ thần đến Hương Cảng để tìm hiểu thương mại, kỹ thuật và cách tổ chức xã hội. Trong số đó có hai người Quảng: Lê Đỉnh và Nguyễn Thuật, mỗi người ghi lại một góc nhìn về nơi đang biến đổi nhanh chóng này [1].
Vì sao triều đình chú ý đến Hương Cảng?
Bài viết của Giáo sư Chen Ching Ho được bài báo dẫn lại cho biết Việt Nam và Hương Cảng gần nhau về địa lý, có những điểm tương đồng văn hóa. Hương Cảng cũng là một xã hội mới nổi, nơi văn hóa phương Đông và phương Tây cùng hiện diện, đồng thời có hoạt động thương nghiệp phát triển dưới quyền cai trị của Anh [1].
Triều đình xem nơi này như một hình mẫu để tham khảo trong việc hiện đại hóa. Các sứ bộ được giao bàn chuyện thông thương và quan hệ ngoại giao, tìm mua hoặc đóng tàu, sửa chữa tàu, tìm người có chuyên môn điều khiển tàu. Một nhiệm vụ khác là đưa học trò sang học và tìm hiểu sách báo phương Tây [1].
Lê Đỉnh đưa 12 học sinh sang Hương Cảng
Lê Đỉnh, còn được gọi là Lê Đình Đỉnh trong bài báo, sinh năm 1847 tại làng Đông Mỹ, sau đổi thành La Kham, thuộc vùng Điện Bàn. Bài báo ghi địa chỉ cũ là xã Điện Quang, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam; bảng tra hiện nay xếp xã Điện Quang cũ vào xã Gò Nổi. Ông là thân phụ của Lê Đình Dương và bác sĩ Lê Đình Thám; đỗ Cử nhân ở trường thi Thừa Thiên khi 23 tuổi [1].
Tháng 2 năm Tự Đức thứ 34, tức tháng 3/1881, ông được cử làm Chánh sứ. Đoàn đi trên hai hạm thuyền và mang theo 12 học sinh nhỏ, giao cho Thạch Thanh Tuyền, còn gọi là Ứng Kỳ, để học Anh văn, Thiên văn và Cơ khí [1].
Trong chuyến đi, Lê Đỉnh quan sát cách tổ chức bộ máy, hoạt động mậu dịch quốc tế và việc huấn luyện binh lính. Khi được vua hỏi về Hương Cảng, ông nhấn mạnh mối liên hệ giữa buôn bán và sức mạnh quân sự. Ông cũng nhắc đến việc mở cửa giao thương, đóng tàu, phát triển kỹ nghệ và cử thanh niên đi học nghề ở nước ngoài [1].
Nguyễn Thuật ghi lại mặt trái của đô thị thương mại
Nguyễn Thuật tên thật là Nguyễn Công Nghệ, tự Hiếu Sinh, hiệu Hà Đình. Ông sinh năm 1842 tại làng Hà Lam, vùng Thăng Bình. Bài báo cho biết ông từng giữ chức Thượng thư ở cả sáu bộ triều Nguyễn và hai lần đi sứ sang Trung Hoa [1].
Lần thứ hai, vào tháng 12 năm Tự Đức thứ 35, tức tháng 1/1883, ông cùng phái đoàn được cử qua Hương Cảng và Quảng Đông công cán. Thời gian ở Hương Cảng không dài, nhưng ông ghi nhận cả hoạt động kinh doanh lẫn các vấn đề xã hội [1].
Theo phần trích dẫn nhật ký được bài báo dẫn qua công trình của Chen Ching Ho, Nguyễn Thuật nhận xét thuế và giá cả cao, đồng thời phê phán sự phung phí của một bộ phận cư dân. Ông cũng đề cập đến tình trạng trộm cắp. Những ghi chép ấy tạo nên bức tranh không chỉ gồm thương mại và kỹ thuật, mà còn có những hệ quả xã hội của một đô thị đang phát triển [1].
Hai cách quan sát một nơi đang đổi thay
Lê Đỉnh tập trung vào bộ máy, quân sự, thương mại và giáo dục kỹ thuật. Nguyễn Thuật chú ý thêm đến đời sống và những mặt bất ổn trong xã hội. Cả hai chuyến đi đều được đặt trong mối quan tâm của triều đình về việc học hỏi bên ngoài, nhưng bài báo không cho biết các đề xuất cụ thể nào sau đó được thực hiện [1].
Có thể đọc thêm về danh nhân xứ Quảng, Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu và Quảng Nam và Đà Nẵng qua các lần chia tách, hợp nhất.
Tra thêm: Lê Đình Dương, Lê Đình Thám.
Điều còn chưa rõ
- Bài báo dùng hai cách ghi tên Lê Đỉnh và Lê Đĩnh ở một số tư liệu khác; cách viết tên cần đối chiếu thêm với văn bản gốc [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không nêu năm mất của Nguyễn Thuật; thông tin này chưa được bổ sung [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Hai người Quảng \”khám phá\” Hương Cảng”, 20/04/2024, https://baodanang.vn/hai-nguoi-quang-kham-pha-huong-cang-3236750.html, truy cập 23/10/2026.
