Năm 1635, Nhật Bản ra lệnh cấm. Thương nhân Nhật ở khắp Đông Nam Á rút dần về nước, và khu phố Nhật ở Hội An tàn lụi. Nhưng có người không về. Một trong số họ chết ở đây, và tấm bia mộ của ông dựng năm 1647 nay vẫn đứng giữa một cánh đồng lúa [1].
Phố Nhật
Cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17, Hội An là thương cảng lớn của Đàng Trong. Trong số khách buôn, đông nhất là người Hoa và người Nhật. Chúa Nguyễn cho họ lập hai khu cư trú riêng, tự quản; khu của người Nhật gọi là Nhật Bổn Dinh, dân địa phương quen gọi phố Nhật [1].
Một số thương nhân Nhật lấy vợ Việt, sinh con và ở lại lâu dài. Sau lệnh cấm năm 1635, phố Nhật suy tàn, nhưng vẫn còn người ở lại và chết ở Hội An [1].
Ngôi mộ
Theo hồ sơ di tích do Ban Quản lý Di tích Hội An lập, các nhà nghiên cứu Nhật Bản cho biết ông Yajirobei thuộc một dòng họ lớn ở Nhật. Ông đến buôn bán, định cư và mất tại Hội An [1].
Mộ quay về hướng đông bắc, đặt trên một gò đất hẹp giữa vùng trước kia là đầm nước, nay là ruộng. Thành mộ bằng sa thạch, mỗi chiều 14 m và 11 m. Nấm mộ hình yên ngựa, đắp bằng hợp chất vôi, vỏ sò, vỏ hến và mật mía [1].
Tấm bia sa thạch xám dưới chân mộ ghi năm Đinh Hợi và hai chữ chỉ quê người mất: Nhật Bản, Bình Hộ. Đối chiếu nhiều nguồn, các nhà nghiên cứu xác định Đinh Hợi ở đây là năm 1647 [1].
Vì sao đáng kể
Chùa Cầu thường được gọi là cầu Nhật Bản, nhưng hồ sơ di sản không khẳng định người Nhật dựng nó, như bài về Chùa Cầu đã ghi. Ngôi mộ thì khác: đây là bằng chứng có tên, có năm, về sự có mặt của người Nhật ở Hội An đầu thế kỷ 17 [1].
Điều còn chưa rõ
Tại di tích có kể câu chuyện ông Yajirobei quay lại Hội An vì một người con gái địa phương. Hồ sơ di tích không chép chuyện ấy, nên bài này không coi là dữ kiện. Ở Hội An còn hai ngôi mộ người Nhật khác; chúng tôi chưa mở được hồ sơ của hai ngôi mộ đó.
Ít người biết
- Nấm mộ được đắp bằng vôi trộn vỏ sò, vỏ hến và mật mía [1].
- Ngôi mộ đã được sửa lớn từ năm 1928 [1].
- Trên bia có ghi quê người mất: “Nhật Bổn, Bình Hộ”; Bình Hộ thường được hiểu là cảng Hirado [1].
Đến tận nơi
Mộ nằm giữa đồng, có lối đất đắp băng qua ruộng dẫn vào [1], trên đường từ phố cổ ra Trà Quế. Đi xe đạp là hợp nhất. Đây là một ngôi mộ, nên giữ sự tôn trọng như ở mọi nghĩa trang.
Nguồn tham khảo
- Ban Quản lý Di tích Hội An, “Lý lịch di tích: Mộ ông Tani Yajirobei”, số 12/ĐK-BQL, https://hoianheritage.danang.gov.vn/uploads/download/mo-ong-tani-yajirobei.pdf, truy cập 11/10/2026.