Người phương Tây gọi Hội An là Faifo. Trong khoảng hai trăm năm, đây là bến buôn lớn nhất xứ Đàng Trong; rồi nó lặng đi, và chính vì lặng đi mà phố cổ còn đến ngày nay [1][2][3].
Các mốc
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Cuối thế kỷ 4 | Cửa biển vùng Cửa Đại, gọi là Đại Chiêm hải khẩu, được nhắc trong minh văn Chăm [4] |
| Thế kỷ 15 | Người Việt bắt đầu có mặt ở vùng đất này [4] |
| Cuối thế kỷ 16 | Thương cảng Hội An bắt đầu hình thành dưới thời chúa Nguyễn [3] |
| 1618 | Phố Nhật có thị trưởng đầu tiên được công nhận [3]; giáo sĩ Cristoforo Borri đến, ở lại đến 1622 và tả Faifo như hai thành phố, một của người Hoa, một của người Nhật [2] |
| 1630–1655 | Bản đồ Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư ghi các tên Hội An phố, Hội An kiều [3] |
| 1695 | Thương nhân Anh Thomas Bowyear và nhà sư Thích Đại Sán cùng tả một con phố dài ven sông, hai bên là nhà của người Hoa [2][3] |
| Cuối thế kỷ 18 | Phố bị tàn phá thời Tây Sơn; năm 1792–1793 Hội An chỉ còn là trạm dừng của những chuyến hàng ế [3] |
| 1835 | Vua Minh Mạng dụ tàu phương Tây chỉ được đậu ở cửa Hàn [2] |
| 1888 | Đà Nẵng thành nhượng địa của Pháp [2] |
| 4/12/1999 | UNESCO ghi danh Đô thị cổ Hội An là di sản văn hóa thế giới [1] |
Ai buôn bán ở Faifo
Các chúa Nguyễn cho thương nhân Nhật và Hoa chọn đất lập phố, mỗi phố có quan cai trị và phong tục riêng [3]. Phố Nhật thịnh trong nửa đầu thế kỷ 17 rồi tàn dần; dấu vết còn lại có mộ thương nhân Nhật và Chùa Cầu [3]. Người Hoa ở lại lâu hơn, lập năm bang Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Gia Ứng [2].
Thương nhân Anh Thomas Bowyear năm 1695 ghi lại hàng hóa đổ về đây: từ Trung Quốc có lĩnh lụa, đồ gốm, chè, các vị thuốc; từ Xiêm có gỗ đỏ để nhuộm, sơn, ngà voi, thiếc, chì, gạo; từ Campuchia có sáp, nhựa thông, da trâu, da và gân hươu [2].
Đường thủy nối với Đà Nẵng
Thuyền từ phương bắc thường vào cửa Hàn rồi đi theo sông Cổ Cò xuống Hội An, khỏi phải vòng qua bán đảo Sơn Trà [2]. Khi con sông này bị bồi lấp vào cuối thế kỷ 19, mối nối giữa hai cảng đứt dần [2]. Chuyện vì sao Hội An lặng đi có bài riêng: vì sao Hội An suy tàn, Đà Nẵng lên ngôi.
Các bài về Hội An
- Tổng quan: phố cổ Hội An, tên gọi Faifo, phường Hội An
- Công trình: Chùa Cầu, nhà cổ Tấn Ký, nhà cổ Phùng Hưng, miếu Quan Công
- Hội quán: năm hội quán người Hoa, Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu
- Dấu vết các thời: Sa Huỳnh ở Hội An, giếng cổ, mộ thương nhân Nhật
- Làng quanh phố: làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà, làng rau Trà Quế
- Đình, chùa, miếu, lễ tục: đình làng ở Hội An, các chùa cổ, miếu và lăng, mộ cổ, nhà thờ và thánh thất, lịch lễ lệ cổ truyền
- Khảo cổ và chiến tranh: khảo cổ học ở Hội An, di tích cách mạng trong phố cổ, các trận đánh ven Hội An
- Đi lại: đi Hội An từ Đà Nẵng, kinh nghiệm phố cổ
Điều còn chưa rõ
- Thời điểm chính xác Hội An trở thành thương cảng; các nguồn chỉ nói “cuối thế kỷ 16” hoặc “từ giữa thế kỷ 16” [2][3].
- Năm thị xã Faifo được lập: một bài báo năm 2025 ghi ngày 9/10/1888 dưới triều Thành Thái, nhưng vua Thành Thái lên ngôi năm 1889 [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trần Phương, Hoàng Phúc, “Hội An – Đôi điều trăn trở”, Thông tin Nghiên cứu Bảo tồn Di sản, số 02(42), 2018, https://hoianheritage.net/uploads/download/13-tran-phuong-hoang-phuc-cuoi.pdf, truy cập 19/10/2026.
- Võ Văn Hoàng, “Vai trò của sông Cổ Cò với thương cảng Đà Nẵng – Hội An trong lịch sử”, Thông tin Nghiên cứu Bảo tồn Di sản, số 01(41), 2018, https://hoianheritage.net/uploads/download/13-vo-van-hoang.pdf, truy cập 19/10/2026.
- Tuấn Ngọc, “Nhớ về thương cảng Hội An”, Báo Pháp Luật Việt Nam, 8/6/2025, https://baophapluat.vn/nho-ve-thuong-cang-hoi-an-post551040.html, truy cập 19/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Về phố cổ Hội An”, 5/9/2024, https://baovanhoa.vn/van-hoa/ve-pho-co-hoi-an-103852.html, truy cập 19/10/2026.