Tại khu vực xã Điện Phương cũ (nay thuộc phường Điện Bàn) kéo dài đến Lai Nghi, Cẩm Hà cũ (nay thuộc phường Hội An Tây), người dân địa phương vẫn truyền gọi một cánh đồng là “đồng Quan Thượng” [1]. Tên gọi ấy gắn với giai thoại về Thượng thư Trương Công Hy (1727 – 1800) người làng Thanh Quýt, vị quan triều Tây Sơn tương truyền đã đem 500 mẫu ruộng lộc điền được vua cấp chia lại cho dân làng canh tác [1][2]. Khu lăng mộ của ông tại phường An Thắng (trước 7/2025: xã Điện Thắng Trung, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2013 [2].
Xuất thân và thời kỳ làm quan dưới phủ chúa Nguyễn
Theo sử liệu và gia phả dòng tộc được dẫn trên Báo Đà Nẵng năm 2015, Trương Công Hy sinh năm 1727 tại làng Thanh Quýt thuộc phủ Điện Bàn xưa [1][2]. Ông là con trưởng cụ tổ đời thứ 6 của Nội bộ Toàn Nhị thuyền Ngũ trưởng Tân Đức Bá Trương Công Kỳ, một vị tướng hải quân dưới triều Hậu Lê [1]. Nhờ điều kiện gia đình, từ nhỏ ông được đưa ra kinh đô học hành [1].
Dưới thời chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát, ông thi đỗ Nhiêu học rồi đỗ Hương Cống (tương đương học vị cử nhân về sau) [1]. Sau khi đỗ đạt, ông được bổ nhiệm làm Huấn đạo và ra kinh đô làm thầy dạy học cho ấu chúa Nguyễn Phúc Dương cùng các hoàng tử, hoàng tôn trong phủ chúa Nguyễn [1][2].
Sự nghiệp dưới triều Tây Sơn
Khi nhà Tây Sơn nắm quyền cai trị, Trương Công Hy ra phục vụ triều đại mới dưới thời Quang Trung và Cảnh Thịnh [1][2]. Ông được Nguyễn Nhạc bổ nhiệm làm Tri phủ Điện Bàn, sau đó thăng làm Khâm sai Quảng Nam trấn [1][2]. Theo bài viết của tác giả Công Tú năm 2013, trong thời gian giữ chức Tri phủ Điện Bàn, ông tập trung chấn chỉnh bộ máy chính quyền cấp thôn, xã, tổ chức khẩn hoang, đẩy mạnh sản xuất, mở mang trường lớp và tiến cử người hiền tài [2].
Về quá trình thụ phong hai chức Thượng thư bộ Binh và bộ Hình, hai bài viết trên Báo Đà Nẵng ghi nhận thứ tự khác nhau [1][2]. Bài viết năm 2015 của tác giả Nguyễn Sông Hàn cho biết khi vua Quang Trung tiến quân ra Bắc, Trương Công Hy được phong chức Binh bộ Thượng thư để tổ chức binh lương phục vụ tiền tuyến và ổn định đời sống dân cư; đến khi ông mất năm 1800, triều đình Tây Sơn truy tặng ông chức Hình bộ Thượng thư [1]. Ngược lại, bài viết năm 2013 của Công Tú ghi rằng ông làm Tri phủ Điện Bàn, Khâm sai Quảng Nam trấn rồi Hình bộ Thượng thư, và khi về quê an hưu mới được truy phong chức Binh bộ Thượng thư, tước Thùy Ân hầu [2].
Do nắm giữ cả hai chức Thượng thư bộ Binh và bộ Hình, ông được người đương thời và hậu thế gọi là “Lưỡng bộ Thượng thư”, với tước hiệu đầy đủ ghi theo bài báo năm 2015 là Đặc tấn Kim tử Vinh lộc thượng đại phu, Binh bộ Thượng thư, Hình bộ Thượng thư, Thùy Ân hầu [1]. Trong bài văn tế do cụ tú Nguyễn Hữu Học biên soạn còn lưu truyền trong tộc Trương Công, câu mở đầu chép: “Thượng thư Nội vụ kiêm sung lưỡng bộ, quyền chưởng thư nhất phương, Khâm sai đại thần Quảng Nam trấn…” [1].
Giai thoại 500 mẫu ruộng và những năm cuối đời
Những năm cuối đời, Trương Công Hy cáo quan về quê nhà an trí [1][2]. Theo bút tích của ông để lại được nhắc trong bài báo năm 2015, lúc về quê ông chỉ có vài mẫu ruộng hương hỏa của cha ông để lại dùng vào việc chia cho các con và dựng từ đường thờ phụng tổ tiên [1].
Tương truyền, triều đình Tây Sơn từng cấp cho ông 500 mẫu ruộng lộc điền ở gần dinh trấn Thanh Chiêm, thuộc vùng Lai Nghi, Phú Chiêm (xã Điện Phương cũ, nay thuộc phường Điện Bàn) [1][2]. Tuy nhiên, sau khi nhận đất hoặc khi về hưu, ông đã đem số ruộng này phân phát lại cho người dân địa phương canh tác [1][2]. Cánh đồng kéo dài từ xã Điện Phương cũ đến vùng Lai Nghi, Cẩm Hà cũ vì thế được người dân gọi là “đồng Quan Thượng” [1].
Tang lễ và khu lăng mộ tại phường An Thắng
Trương Công Hy qua đời ngày 17/5/1800 [1]. Theo truyền ngôn tại địa phương, tang lễ của ông kéo dài cả tháng với rất đông người dân từ nhiều nơi tìm về phúng viếng [1][2]. Làng Thanh Quýt khi ấy phải dựng một “Xích hậu” (tức nhà khách) để người dân các nơi có chỗ nghỉ trọ trước khi vào viếng [2]. Con đường dẫn từ đầu làng (nơi đặt “Xích hậu”) vào nhà thờ tộc Trương Công – ngôi từ đường do ông với tư cách trưởng nam để lại di chúc xây dựng – được dân làng đặt tên là “Ngõ Quan Thượng” và tên gọi này vẫn còn tồn tại trong dân gian [1][2].
Khi ông mất, triều đình Tây Sơn cấp một khu đất rộng hơn 4.000 m² tại quê nhà để xây dựng lăng mộ theo kiến trúc triều Tây Sơn [1]. Khu lăng mộ nay thuộc địa bàn phường An Thắng (trước 7/2025: xã Điện Thắng Trung, thị xã Điện Bàn), nằm cạnh tuyến đường rộng 33 m nối từ Nghĩa trang liệt sĩ Điện Bàn đến Cụm công nghiệp Trảng Nhật [1]. Công trình có quy mô lớn: phía ngoài là nhà lễ với các cột đá đứng hình lục giác, hai bên cổng đặt tượng lính hầu và bên trong có hình hai linh vật chầu hầu [1]. Tại khu lăng mộ còn lưu giữ hai câu đối chữ Hán ghi nhận công trạng của ông: *Hạc phi Bắc lĩnh cơ sở tráng; Long tụ Đông hoàn dẫn nguyên trường* và *Chánh tích vạn niên thùy vũ trụ; Nhân ân thiên tải dĩ tôn chi* [1].
Sau khi vua Gia Long lên ngôi và thực thi các chính sách đối với triều Tây Sơn, khu mộ của ông vẫn được người dân địa phương bảo vệ nguyên vẹn [1]. Theo lịch sử Đảng bộ xã Điện Thắng cũ và lời kể của ông Nguyễn Hữu Bì (nguyên Bí thư Đảng ủy xã Điện Thắng cũ), trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, khi quân đội Mỹ và lực lượng Việt Nam Cộng hòa đưa xe bọc thép, xe ủi vào cày ủi làng xóm để lập hàng rào điện tử phòng vệ ở cửa ngõ phía nam Đà Nẵng, người dân trong vùng đã mang rơm ra nằm dài trước đầu xe để ngăn cản, giữ lại khu lăng mộ [1].
Năm 2005, Lăng mộ Thượng thư Trương Công Hy được UBND tỉnh Quảng Nam cũ công nhận là di tích văn hóa – lịch sử cấp tỉnh [2]. Đến tháng 8/2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định xếp hạng lăng mộ của ông là di tích lịch sử cấp quốc gia, và lễ đón nhận bằng xếp hạng được tổ chức vào ngày 8/12/2013 [2]. Ngày 4/7/2015, chính quyền địa phương cùng tộc Trương Công tại làng Thanh Quýt tổ chức lễ tưởng niệm 215 năm ngày mất của ông tại khu di tích [1].
Tra cứu liên quan
- Quê quán và nơi đặt lăng mộ: làng Thanh Quýt, phường An Thắng
- Địa bàn liên quan: phường Điện Bàn, phường Hội An Tây
- Nhân vật lịch sử: danh nhân xứ Quảng
- Bảng tra hành chính: bảng tra phường, xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ thuộc phường, xã nào
Điều còn chưa rõ
- Thứ tự thụ phong hai chức Thượng thư của Trương Công Hy chưa thống nhất giữa hai bài báo: bài năm 2015 ghi ông được vua Quang Trung phong Binh bộ Thượng thư khi còn tại chức và được truy tặng Hình bộ Thượng thư lúc qua đời [1], trong khi bài năm 2013 lại ghi ông làm Hình bộ Thượng thư rồi khi về hưu được truy phong Binh bộ Thượng thư [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mốc ngày mất 17/5/1800 nêu trong bài báo năm 2015 là ngày âm lịch hay dương lịch chưa được chú thích rõ (lễ húy kỵ năm 2015 diễn ra vào ngày 4/7 dương lịch) [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số hiệu và ngày ban hành cụ thể của quyết định công nhận di tích cấp tỉnh năm 2005 cũng như quyết định xếp hạng di tích quốc gia tháng 8/2013 chỉ được bài báo năm 2013 nhắc theo năm và tháng, chưa có văn bản gốc đối chiếu [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Câu chuyện triều Tây Sơn cấp 500 mẫu ruộng lộc điền gần dinh trấn Thanh Chiêm được bài báo năm 2015 ghi nhận là tương truyền trong dân gian, chưa có tư liệu địa bạ hay sắc chỉ gốc xác nhận [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Sông Hàn, “Thượng thư Trương Công Hy (1727-1800): Hai thế kỷ trong lòng dân!”, Báo Đà Nẵng, 4/7/2015, https://baodanang.vn/thuong-thu-truong-cong-hy-1727-1800-hai-the-ky-trong-long-dan-3035063.html, truy cập 23/10/2026.
- Công Tú, “Đón nhận Bằng di tích quốc gia – Lăng mộ Thượng thư Trương Công Hy”, Báo Đà Nẵng, 9/12/2013, https://baodanang.vn/don-nhan-bang-di-tich-quoc-gia-lang-mo-thuong-thu-truong-cong-hy-3029585.html, truy cập 23/10/2026.