Làng Thanh Quýt nằm ven bờ sông Cổ Cò, thuộc địa bàn xã Điện Thắng Trung cũ (trước 7/2025: huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam; nay thuộc phường An Thắng) [1]. Ngôi làng này được thành lập từ thế kỷ 15 và được biết đến nhiều qua danh hiệu làng khuyến học cùng bề dày lịch sử của ngôi đình làng [1].
Lịch sử hình thành và tên gọi
Theo thạc sĩ Nguyễn Văn Đoàn (nguyên giảng viên Khoa Sử, Đại học Sư phạm Đà Nẵng), đối chiếu sử liệu và gia phả các tộc họ cho thấy làng Thanh Quýt ra đời sau năm Hồng Đức thứ hai (1471), thời điểm Quảng Nam trở thành đạo thứ 13 của nước Đại Việt [1]. Sách Ô Châu Cận lục của Dương Văn An và các tư liệu của Lê Quý Đôn ghi nhận làng Thanh Quýt (còn có tên gọi là Thanh Quất hoặc Kim Quất) được thành lập cùng thời điểm với 66 làng khác ở vùng Điện Bàn từ thế kỷ 15 [1]. Khi đó, làng là một đơn vị hành chính lớn thuộc huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa [1].
Cũng theo thạc sĩ Nguyễn Văn Đoàn, sau chiến sự tại thành Vijaya (Đồ Bàn), một vị tướng của vua Lê Thánh Tông đã được phép ở lại phương nam để chiêu mộ dân binh khai hoang đất đai, lập làng xã [1]. Vùng đất mới được chia thành bốn xóm gồm xóm Trên, xóm Dưới, xóm Rừng và xóm Chay nằm ở giữa [1]. Đến cuối thế kỷ 15, khi khu dân cư hình thành ổn định và đặt xã hiệu trình báo triều đình, vị tướng này đã họp các vị bô lão để bàn việc xây dựng đình làng làm nơi sinh hoạt cộng đồng [1].
Đình làng Thanh Quýt
Ngôi đình đầu tiên được dựng tại xóm Chay bằng tranh tre với kết cấu ba gian hai chái [1]. Đến cuối thế kỷ 18, do chiến sự tàn phá, ngôi đình bị thiêu rụi nên việc thờ cúng tiền hiền phải chuyển tạm về nhà thờ của từng tộc họ [1]. Theo tư liệu lưu giữ tại địa phương, vào năm 1831 dưới thời vua Minh Mạng khi phân chia lại công điền công sản, khu đất đình làng Thanh Quýt được xác lập rộng 1 ha [1].
Đến năm 1928, ngôi đình mới được dân làng dựng lại bằng vôi gạch ngay trên nền đất cũ [1]. Tương truyền, các bậc chức sắc, trưởng nam của 7 tộc họ cùng bô lão trong làng đã ăn chay nằm đất suốt 7 ngày đêm trong quá trình xây đình [1]. Để ghi nhớ công lao tổ tiên chọn đất định cư, đại diện 7 tộc họ khi đó mỗi bên tìm một cây chim chim đem về trồng trong sân đình [1]. Sau này, công trình đình làng tiếp tục được phục dựng khang trang vào năm 2007 [1].
Truyền thống khuyến học và nghề y
Từ sau đợt trùng tu năm 2007, vào ngày mùng 4 Tết Nguyên đán hằng năm, đình làng trở thành nơi tổ chức lễ tuyên dương và trao thưởng cho học sinh, sinh viên đỗ đại học [1]. Dịp trước ngày tựu trường mỗi năm, từng tộc họ cũng duy trì việc khen thưởng con em đạt thành tích cao trong học tập [1]. Theo số liệu bài báo thống kê sơ bộ từ các tộc họ như Nguyễn Hữu, Lê Tự, Trương Công, Nguyễn Văn, Lê Công, Phan Sĩ, Nguyễn Bá, làng đã có hàng nghìn người đỗ đạt và công tác ở các lĩnh vực như giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ, bác sĩ, kỹ sư, cử nhân, lương y [1]. Trong đó, tộc Nguyễn Hữu có 7 giáo sư và tiến sĩ, 30 thạc sĩ, 276 kỹ sư và cử nhân cùng 54 giáo viên [1]. Một số nhân vật thành danh của làng được nhắc tới gồm Thượng thư Trương Công Hy, Tiến sĩ văn học Trương Công Cừu, Tiến sĩ toán học Lê Tự Quốc Thắng và bác sĩ Nguyễn Hữu Tùng [1].
Đặc biệt, làng có số lượng lớn con em theo ngành y tế [1]. Riêng Hội đồng gia tộc Nguyễn Hữu ghi nhận hơn 60 bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ và gần một trăm y tá công tác tại các bệnh viện trong nước lẫn nước ngoài (Mỹ, Anh, Pháp, Đan Mạch, Na Uy) [1]. Các tộc Lê Tự, Trương Công, Nguyễn Văn đóng góp hơn 20 bác sĩ đa khoa cùng hàng chục y sĩ, y tá [1]. Gia đình bà Biện Thoan ở xóm Chay có 10 người cháu nội và ngoại cùng làm bác sĩ [1]. Ngoài ra, làng còn có gần 20 lương y danh tiếng, trong đó dòng họ Nguyễn Văn có nhiều người hành nghề nhất [1].
Dấu ấn trong các sự kiện lịch sử
Đình làng Thanh Quýt gắn liền với nhiều sự kiện cách mạng ở địa phương [1]. Ngày 18/8/1945 trong Cách mạng Tháng Tám, hàng trăm người dân tập trung tại đình làng, sau đó phối hợp cùng cư dân các vùng lân cận tiến về Hội An giành chính quyền và lập tổ tự vệ chiến đấu đầu tiên [1]. Năm 1946, ngôi đình được dùng làm nơi đặt thùng phiếu bầu cử Quốc hội đầu tiên của chính quyền cách mạng, đồng thời là địa điểm mở lớp dạy chữ quốc ngữ cho dân làng trong nhiều năm [1]. Sau năm 1954, chính quyền Ngô Đình Diệm từng chọn đình làng để tổ chức các đợt “tố Cộng” nhưng gặp phải sự tẩy chay của cư dân địa phương [1].
Đặc biệt, ngày 28/3/1975, ông Võ Chí Công (khi đó là Bí thư Khu ủy Khu 5) cùng các tướng lĩnh Chu Huy Mân, Lê Trọng Tấn, Hồ Nghinh đã đến đình làng Thanh Quýt và xóm Chay để đặt sở chỉ huy tiền phương [1]. Tại ngôi đình này, ông Võ Chí Công đã phát lệnh tiến công giải phóng Đà Nẵng vào rạng sáng ngày 29/3/1975, sớm hơn dự định ban đầu là ngày 3/4/1975 [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật: Thượng thư Trương Công Hy.
- Địa danh hành chính: phường An Thắng, phường Điện Bàn
- Nhân vật lịch sử: Võ Chí Công, danh nhân xứ Quảng
- Sự kiện: giải phóng Đà Nẵng ngày 29/3/1975
- Sông ngòi: sông Cổ Cò
Điều còn chưa rõ
- Danh tính cụ thể của vị tướng thời Lê Thánh Tông có công khai khẩn lập làng chưa thấy sử liệu ghi tên trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách đầy đủ 7 tộc họ khai cư đầu tiên tham gia dựng đình làng ban đầu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng sinh trưởng hiện nay của các cây chim chim trồng trong khuôn viên đình từ năm 1928 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Thanh Niên, “Đình làng kỳ bí – Kỳ 4: Làng khuyến học”, 04/04/2013, https://thanhnien.vn/dinh-lang-ky-bi-ky-4-lang-khuyen-hoc-185371214.htm, truy cập 23/10/2026.