Cứ vào khoảng tháng 10 hằng năm, các khu vườn ở vùng trung du Tiên Phước cũ bước vào mùa thu hoạch trái lòn bon – cách người xứ Quảng gọi trái bòn bon [1][2]. Tại khu vực xã Sơn Cẩm Hà (trước 7/2025: xã Tiên Châu, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam) và xã Tiên Phước, loại cây thân gỗ này được trồng thành những vườn lớn từ hàng trăm gốc, gắn với câu chuyện dân gian về tên gọi “Nam Trân” và lệ thu hoạch tiến kinh dưới triều Nguyễn [1][2].
Tên gọi Nam Trân, Trung quân và lệ tiến kinh trước năm 1854
Ở vùng Quảng Nam cũ, trái bòn bon thường được người dân địa phương gọi là lòn bon [1][2]. Theo Báo Dân trí và Báo Tuổi Trẻ, loại trái này còn có hai tên chữ do vua nhà Nguyễn đặt là “Nam Trân” (nghĩa là “trái quý ở phương Nam”) và “trái trung quân” [1][2].
Tương truyền, khi Nguyễn Phúc Ánh đi theo chúa Nguyễn Phúc Thuần vào đất Quảng Nam, bị quân Tây Sơn phát hiện nên phải lẩn trốn lên vùng rừng thượng nguồn sông Ô Gia [1][2]. Trong cảnh cạn kiệt lương thực nhiều ngày, đoàn quân phò chúa đã hái loại trái cây rừng này ăn để cầm cự qua cơn đói khát trước khi chạy vào miền Nam [1][2]. Tương truyền, sau khi lên ngôi và lấy niên hiệu Gia Long, Nguyễn Phúc Ánh đã ban cho thứ trái rừng từng cứu sống mình và quân sĩ danh hiệu Nam Trân [1]. Dân gian địa phương còn truyền lại chi tiết phần thịt bên trong múi lòn bon có vết hằn giống dấu móng tay của Nguyễn Phúc Ánh bấm vào khi trái còn trên thân cây [1].
Về mặt lịch sử, Báo Tuổi Trẻ ghi nhận trước năm 1854, triều đình nhà Nguyễn từng đặt quan trông coi việc thu hoạch bòn bon ở thượng nguồn sông Ô Gia thuộc tỉnh Quảng Nam cũ để đưa về kinh đô tiến cúng [2]. Bên cạnh vùng Tiên Phước cũ, khu vực xã Đại Lộc và các xã thuộc huyện Đại Lộc cũ cũng là vùng trồng nhiều bòn bon Đại Lộc ở xứ Quảng [2].
Đặc điểm sinh trưởng và mùa thu hoạch tháng 10
Theo lời ông Phạm Văn Tuyết (53 tuổi vào năm 2018, người dân thôn Hội An, xã Tiên Châu cũ) được hai báo dẫn lại, lòn bon là cây thân gỗ cao khoảng 10 – 15 m, từ khi trồng đến khi bắt đầu cho quả mất từ 10 đến 15 năm [1][2]. Cây dễ trồng, ít tốn công và chi phí chăm bón [1][2].
Vào tháng 4 và tháng 5 âm lịch hằng năm, cây lòn bon ra hoa; hoa có màu trắng, kết thành từng chuỗi dài và tỏa hương thơm khi nở đồng loạt [1]. Đến khoảng tháng 7 thì cây kết trái, và từ đầu tháng 10 hằng năm trái bắt đầu chín rộ, bước vào vụ thu hoạch kéo dài chừng một tháng [1][2].
Trái lòn bon mọc thành từng chùm bám từ thân cây lên đến các nhánh ngọn [1][2]. Báo Dân trí mô tả trái có hình dáng giống trái dâu đất, cỡ bằng ngón chân cái [1], trong khi Báo Tuổi Trẻ ghi trái hình tròn, đường kính khoảng 5 cm [2]. Khi chín, vỏ trái dẻo và chuyển sang màu vàng nhạt như mỡ gà; phần cơm bên trong màu trắng đục, chia thành 5 – 6 múi, mỗi múi có một hạt [1][2]. Trái có vị ngọt thanh pha chút chua, càng về cuối mùa hoặc khi chín kỹ thì càng ngọt; theo kinh nghiệm của người dân Tiên Phước cũ, những quả cỡ vừa, dáng hơi thon và vỏ hơi ngả đen có vị ngọt đậm hơn [1][2]. Vì thân cây cao vút, người thu hoạch phải dùng thang trèo lên cây, lấy kìm bấm cuống từng chùm quả hoặc dùng vợt để hái những chùm mọc ở nhánh xa [2].
Vùng chuyên canh tại xã Tiên Châu cũ và huyện Tiên Phước cũ
Trong phạm vi huyện Tiên Phước cũ, xã Tiên Châu cũ (nay thuộc xã Sơn Cẩm Hà) được Báo Dân trí ghi nhận là địa phương có nhiều nhà vườn trồng lòn bon nhất [1]. Theo số liệu do ông Đoàn Dũng – Phó Chánh Văn phòng huyện Tiên Phước cũ – cung cấp vào tháng 10/2018, toàn huyện Tiên Phước cũ khi ấy có khoảng 160 ha lòn bon đang trong thời kỳ cho quả và khoảng 200 ha đang được người dân trồng mới [1].
Tại thôn Hội An thuộc xã Tiên Châu cũ (nay thuộc xã Sơn Cẩm Hà), nhiều hộ gia đình canh tác các vườn lòn bon quy mô từ 100 đến hơn 200 gốc [1][2]. Vườn của ông Phạm Văn Tuyết có hơn 100 gốc lòn bon, mỗi ngày vào vụ gia đình hái trên 1 tạ quả và thu hoạch khoảng 4 tấn mỗi mùa [1][2]. Cùng ở thôn Hội An, khu vườn hơn 200 cây bòn bon của ông Nguyễn Đình Trứ (51 tuổi vào năm 2018) thu hoạch khoảng 4 – 5 tấn quả mỗi vụ [2]. Tại xã Tiên Châu cũ, những hộ dân như bà Trần Thị Ngọ (71 tuổi vào năm 2018) cũng dựa vào mùa thu hoạch bòn bon hằng năm để có nguồn thu trang trải đời sống và nuôi cháu ăn học [2]. Đến mùa chín rộ, thương lái vào tận các nhà vườn thu mua để đưa đi tiêu thụ tại khu vực trung tâm thành phố Đà Nẵng và bày bán dọc các tuyến đường qua vùng Tiên Phước [1][2].
Theo ông Đoàn Dũng trên Báo Dân trí năm 2018, xã Tiên Châu cũ còn được chọn là một trong những xã điểm phát triển kinh tế vườn, trang trại sinh thái kết hợp du lịch của huyện Tiên Phước cũ theo Đề án 548 do tỉnh Quảng Nam cũ phê duyệt với tổng mức đầu tư 650 tỷ đồng (tỉnh bố trí cho huyện 10 tỷ đồng mỗi năm làm vốn mồi) [1]. Cùng với lòn bon, vùng gò đồi Tiên Phước còn có các nông sản và món ăn địa phương khác như hồ tiêu Tiên Phước, các món trong ẩm thực Tiên Phước và các sản phẩm chế biến thuộc nhóm sản phẩm OCOP của Đà Nẵng.
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính liên quan: xã Sơn Cẩm Hà, xã Tiên Phước, xã Đại Lộc
- Ẩm thực và nông sản cùng vùng: bòn bon Đại Lộc, hồ tiêu Tiên Phước, ẩm thực Tiên Phước, sản phẩm OCOP của Đà Nẵng
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường, xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Câu chuyện Nguyễn Phúc Ánh ăn trái rừng khi trốn quân Tây Sơn ở thượng nguồn sông Ô Gia rồi đặt tên Nam Trân, Trung quân được hai báo dẫn theo lối “tương truyền” [1][2]; còn việc triều đình đặt quan trông coi thu hoạch bòn bon tiến kinh trước năm 1854 được Báo Tuổi Trẻ nêu nhưng chưa dẫn tên sách sử hay châu bản cụ thể [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kích thước quả được mô tả hơi khác nhau giữa hai nguồn báo chí năm 2018: Báo Dân trí ghi quả “to cỡ bằng ngón chân cái” [1], còn Báo Tuổi Trẻ ghi quả “hình tròn đường kính khoảng 5cm” [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Khi dẫn lời ông Đoàn Dũng về Đề án 548, bài viết trên Báo Dân trí năm 2018 ghi “trong giai đoạn 2017-2015” [1] (nhiều khả năng là lỗi in ấn năm kết thúc của đề án) và số liệu diện tích 160 ha cho quả, 200 ha trồng mới là số liệu năm 2018, chưa có thống kê cập nhật sau năm 2025 [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Dân trí, Công Bính, “Quảng Nam: Về Tiên Phước thưởng thức lòn bon tận vườn”, 27/10/2018, https://dantri.com.vn/du-lich/quang-nam-ve-tien-phuoc-thuong-thuc-lon-bon-tan-vuon-20181027082536424.htm, truy cập 23/10/2026.
- Báo Tuổi Trẻ, Lê Trung, “Về Tiên Phước ăn trái bòn bon”, 21/10/2018, https://tuoitre.vn/ve-tien-phuoc-an-trai-bon-bon-20181021143932846.htm, truy cập 23/10/2026.
