Vụ thảm sát Đèo Bà Đốc xảy ra vào cuối năm 1960 tại khu vực đèo Bà Đốc thuộc thôn Dương Thạnh, xã Trà Dương cũ, nay thuộc xã Trà My [1][2]. Vụ việc khiến đoàn dân công người dân tộc Co thuộc ấp 1, xã Nú (nay thuộc xã Trà Liên) bị sát hại sau khi rơi vào ổ phục kích [1][2]. Khu vực xảy ra sự việc đã được xây dựng bia tưởng niệm và được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 2014 [1].
Bối cảnh dẫn đến sự việc
Theo bài báo trên Báo Đà Nẵng năm 2015, vào cuối năm 1960, chiến dịch Đông Xuân 1960 – 1961 được triển khai với mục tiêu phối hợp tấn công vào quận Trà My và xã Phương Đông (về sau là xã Trà Đông) [1]. Trong kế hoạch này, lực lượng cách mạng huy động một số đồng bào người Co ở Trà My tại ấp 1, xã Nú (nay thuộc địa bàn xã Trà Liên) đi dân công vận chuyển thương binh và thu gom chiến lợi phẩm về căn cứ [1].
Tháng 10/1960, lực lượng cách mạng do ông Bùi Hồng Việt trực tiếp phụ trách, với sự hỗ trợ của 3 chiến sĩ đặc công Quân khu 5, đã mở trận đánh vào trụ sở xã Phương Đông, làm tan rã một Đại đội Dân vệ và Tổng đoàn Thanh niên cộng hòa, thu giữ 80 khẩu súng [1]. Sau một ngày làm chủ địa bàn và tổ chức cuộc họp với người dân địa phương, lực lượng rút khỏi xã Phương Đông vào khoảng 10 giờ sáng ngày 27/10/1960 nhằm tránh đợt phản kích của đối phương [1].
Tuy nhiên, giấy báo rút quân gửi về xã Nú bị chậm trễ một ngày so với kế hoạch [1]. Do đã họp bàn từ đêm trước và không nhận được thông báo thay đổi, đoàn dân công khoảng 30 người (gồm 23 nam và 7 nữ, phần lớn ở độ tuổi 30 – 35) vẫn mang gùi đựng trầu, ớt đi theo lối mòn về hướng trung tâm xã Phương Đông [1].
Phục kích và diễn biến tại Đèo Bà Đốc
Trong lúc di chuyển, lực lượng đối phương không đi theo trục đường thẳng Dương Yên – Phương Đông mà men theo sườn rừng, đặt ổ phục kích tại khu vực Dèo Nước (sau này là thôn 9, xã Trà Đông) – vị trí độc đạo trên đường từ ấp 1 xã Nú xuống [1]. Đoàn dân công rơi vào vị trí phục kích do một sĩ quan cấp Đại úy chỉ huy [1].
Toàn bộ số dân công bị bắt giữ và đưa về quận lỵ Trà My thẩm vấn trong 7 ngày [1]. Những người bị giam giữ chỉ khai nhận đi mua mắm muối sinh hoạt và không cung cấp thông tin nào khác [1].
Sau 7 ngày giam giữ, phía lực lượng đối phương vờ trả tự do và dẫn đoàn người đi về [1]. Khi đến khu vực đèo Bà Đốc, gặp một quân nhân đối phương từng tháo chạy từ trận Phương Đông chỉ điểm, lực lượng áp giải đã bắt trói toàn bộ nam giới, chia thành từng nhóm ba người [1]. Theo lời kể trong bài báo năm 2015, binh lính đối phương dùng lưỡi lê đâm các nạn nhân rồi đạp thi thể xuống hầm đất tại chân đèo để vùi lấp [1].
Đối với 7 phụ nữ trong đoàn, lực lượng đối phương ban đầu giữ lại trên thùng xe [1]. Đến chiều tối, người tài xế lái xe đã nhân cơ hội đêm tối tại đoạn đường rừng vắng để thả cả 7 người chạy thoát vào rừng trở về làng [1]. Bảy người phụ nữ thoát nạn được bài báo năm 2015 ghi nhận gồm bà Đồng, bà Luận, bà Thương, bà Tân, bà Thơm, bà Vân và bà Cẩm [1].
Thống kê số người và ghi nhận di tích
Về số lượng người thiệt mạng, các bài báo có những số liệu khác nhau: – Theo bài báo của tác giả Bùi Thị Thanh Minh năm 2015, đoàn dân công có 23 nam và 7 nữ; một số phụ nữ thoát chạy về được, và tất cả người hy sinh sau này đều được công nhận liệt sĩ [1]. Ông Huỳnh Vũ Quang có 6 người thân hy sinh trong vụ việc [1]. – Theo bài báo của tác giả Alăng Ngước năm 2023 dẫn lời phát biểu của lãnh đạo Tỉnh ủy tại xã Trà Nú, sự kiện diễn ra khiến 22 dân công là người dân tộc Co xã Nú thiệt mạng tại Đèo Bà Đốc thuộc thôn Dương Thạnh, xã Trà Dương cũ [2].
Tại khu vực chân đèo Bà Đốc thuộc thôn Dương Thạnh, xã Trà Dương cũ (nay thuộc xã Trà My), Ủy ban nhân dân huyện Bắc Trà My đã xây dựng Nhà tưởng niệm và bia tưởng niệm [1][2]. Năm 2014, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam đã ra quyết định xếp hạng vụ thảm sát Đèo Bà Đốc là Di tích lịch sử cấp tỉnh [1].
Tra cứu liên quan
- Dân tộc học: người Co ở Trà My
- Địa bàn hành chính: xã Trà My, xã Trà Liên
- Di sản văn hóa liên quan cùng địa phương: cây nêu và bộ gu của người Co, đấu chiêng người Co Trà My
- Bảng đổi đơn vị hành chính: bảng tra phường, xã mới của Đà Nẵng, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
Điều còn chưa rõ
- Số dân công thiệt mạng: bài báo năm 2023 ghi 22 người; bài báo năm 2015 không nêu con số cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày cụ thể xảy ra việc sát hại chưa được ghi chính xác trong nguồn, chỉ xác định diễn ra sau 7 ngày giam giữ tính từ đợt phục kích sau ngày 27/10/1960 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Bùi Thị Thanh Minh, “Người Co và câu chuyện nơi chân đèo Bà Đốc”, Báo Đà Nẵng, 03/08/2015, https://baodanang.vn/nguoi-co-va-cau-chuyen-noi-chan-deo-ba-doc-3109793.html, truy cập 23/10/2026.
- Alăng Ngước, “Vui ngày hội đoàn kết tại Trà Nú”, Báo Đà Nẵng, 04/11/2023, https://baodanang.vn/vui-ngay-hoi-doan-ket-tai-tra-nu-3047417.html, truy cập 23/10/2026.
