Sông Quảng Huế là dòng sông ngắn dài chưa đầy 5 km, nằm trong huyện Đại Lộc cũ; ngã ba rẽ nước ở thôn Phú Nghĩa nay thuộc xã Đại Lộc (trước tháng 7/2025: xã Đại An, huyện Đại Lộc) [1]. Dòng nước này bắt đầu từ ngã ba thôn Phú Nghĩa trên sông Vu Gia và đổ vào sông Thu Bồn tại khu vực gần cầu Giao Thủy [1]. Đây là tuyến thủy đạo tự nhiên nối liền hai hệ thống sông lớn của xứ Quảng, giữ vai trò quyết định trong việc cân bằng nguồn nước sinh hoạt và nông nghiệp cho hạ du [1][2].
Dòng chảy và vai trò phân lưu nguồn nước
Cả điểm đầu lẫn điểm cuối của sông Quảng Huế đều nằm trên địa bàn xã Đại An cũ (nay là xã Đại Lộc), với bề rộng lòng dẫn khoảng 30 đến 35 m [1]. Sông cung cấp nước tưới trực tiếp cho khoảng 260 ha đất màu cùng vùng chuyên canh rau Bàu Tròn rộng khoảng 70 ha [1].
Tuy có chiều dài ngắn, sông Quảng Huế là mắt xích thủy văn then chốt vì tiếp nhận nước phân lưu từ sông Vu Gia để chuyển sang sông Thu Bồn [1]. Theo số liệu thủy văn ghi nhận giai đoạn 1976 – 2008 (thời điểm trước khi có các hồ thủy điện trên thượng nguồn), mực nước thấp nhất trong mùa kiệt tại trạm Ái Nghĩa trên sông Vu Gia đạt 2,34 m [1]. Tuy nhiên, theo các bài báo năm 2024, mực nước cạn liên tục hạ thấp, xuống mức 1,45 m vào tháng 8/2023 và chỉ còn 1,41 m vào tháng 2/2024 [1].
Mỗi khi mùa khô đến, việc nước sông Vu Gia tràn nhiều sang sông Thu Bồn qua cửa sông Quảng Huế khiến mực nước hạ du Vu Gia sụt giảm mạnh [1][2]. Hiện tượng này làm gia tăng xâm nhập mặn tại các trạm bơm cấp nước sinh hoạt dẫn về sông Hàn của thành phố Đà Nẵng, như đợt nhiễm mặn kỷ lục lên đến 11.192 mg/lít tại cửa thu nhà máy nước Cầu Đỏ vào cuối tháng 5/2024 [1][2].
Các giải pháp điều tiết và chỉnh trị dòng sông
Từ năm 2019 đến năm 2021, thành phố Đà Nẵng định kỳ phối hợp với tỉnh Quảng Nam cũ đắp đập tạm bằng bao cát trên sông Quảng Huế đến cao trình +3,2 m [1][2]. Việc đắp đập tạm này giúp giảm tỷ lệ phân lưu từ sông Vu Gia sang sông Thu Bồn xuống mức khoảng 24%, tương đương mức phân lưu tự nhiên thời điểm trước khi xây dựng hồ thủy điện Đăk Mi 4 [1]. Năm 2022, do lượng nước thượng nguồn dồi dào nên không tiến hành đắp đập; sang năm 2023, các cơ quan chức năng lập hồ sơ thiết kế công trình tạm theo quy định pháp luật [2].
Đến đầu năm 2024, công trình cửa điều tiết tại ngã ba sông Vu Gia và Quảng Huế bị hư hại sau mùa lũ năm 2023, khiến dòng chảy chuyển sang Thu Bồn mạnh hơn và buộc chính quyền thành phố Đà Nẵng phải gửi công văn đề nghị tiếp tục đắp đập tạm [2]. Cùng năm 2024, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam đề xuất xây dựng đập kiểm soát kết hợp cầu giao thông và các công trình chỉnh trị bãi sông nhằm giữ tỷ lệ phân lưu mùa cạn ở mức trung bình 20% [1].
Mặc dù vậy, việc đắp đập tạm cũng gặp phải sự phản ứng từ người dân địa phương ven bờ do lo ngại công trình cản nước gây xói lở đất đai và làm tụt mực nước ngầm sinh hoạt từ 5 đến 6 m [1].
Nguồn gốc tên gọi Quảng Huế
Vùng đất quanh sông Quảng Huế nằm trên tuyến đường kết nối từ Đà Nẵng vào khu di tích Thánh địa Mỹ Sơn, từ lâu đã gắn liền với các địa danh như làng, chợ và cầu Quảng Huế [3]. Thư tịch cổ triều Nguyễn ghi nhận địa danh này dưới dạng chữ Hán là Quảng Hóa (廣化) [3].
Địa bạ thời Gia Long do học giả Nguyễn Đình Đầu biên dịch ghi nhận tại huyện Diên Khánh thuộc phủ Điện Bàn cũ có các đơn vị mang tên Quảng Hóa như Quảng Hóa An châu, Quảng Hóa Đại An châu, Quảng Hóa trung châu [3]. Đến thời vua Tự Đức, sách Đại Nam nhất thống chí ghi địa danh “đò Quảng Hóa”; sang bản in thời Duy Tân năm 1909 được đổi thành “cầu Quảng Hóa” và “chợ Quảng Hóa” [3].
Theo các nhà nghiên cứu, chữ Quảng (廣) mang ý nghĩa rộng lớn, bao quát; còn chữ Hóa (化) mang hàm ý biến đổi dân tục trở nên thuần hậu [3]. Chữ Hóa (化) trong tiếng Việt cổ từng được phát âm theo hai cách: cách nhà Nho đọc là “Hóa”, còn dân gian đọc thành “Huế”, tương tự việc tên xứ Thuận Hóa ở phía bắc đèo Hải Vân chuyển thành Huế [3]. Các giáo sĩ phương Tây như Alexandre de Rhodes vào thế kỷ 17 cũng từng ghi lại cả hai dạng phiên âm này [3]. Tại Đại Lộc, cách gọi dân gian Quảng Huế dần thay thế hoàn toàn tên chữ Quảng Hóa trong đời sống thường nhật và đi vào ca dao cổ của xứ sở [3].
Tra cứu liên quan
- Hệ thống sông ngòi: sông Vu Gia, sông Thu Bồn, sông Hàn
- Địa giới hành chính: xã Đại Lộc
- Địa danh lịch sử và văn hóa: Thánh địa Mỹ Sơn, Phố cổ Hội An, đèo Hải Vân
Điều còn chưa rõ
- Tỷ lệ phần trăm lưu lượng nước chuyển thực tế qua sông Quảng Huế theo từng thời điểm chưa có trạm đo tự động liên tục, bài báo năm 2024 cho biết việc đánh giá chủ yếu dựa vào quan sát [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dự án đập điều tiết vĩnh cửu kết hợp cầu giao thông chưa được phê duyệt kinh phí và thiết kế kỹ thuật chính thức tính đến tháng 6/2024 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Giả thuyết chữ “Hóa” đọc trại thành “Huế” do kỵ húy vua chúa thời phong kiến vẫn chưa có tài liệu lịch sử nào chứng minh được [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Sông Quảng Huế và câu chuyện an ninh nguồn nước”, 07/06/2024, https://baodanang.vn/song-quang-hue-va-cau-chuyen-an-ninh-nguon-nuoc-3135985.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Đề nghị đắp đập tạm trên sông Quảng Huế”, 04/03/2024, https://baodanang.vn/de-nghi-dap-dap-tam-tren-song-quang-hue-3159623.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Một ngôi làng vừa Quảng, vừa Huế”, 01/10/2022, https://baodanang.vn/mot-ngoi-lang-vua-quang-vua-hue-3234948.html, truy cập 23/10/2026.