Địa đạo A Xòo (trong các nguồn còn được gọi là Axòo hay địa đạo Bh’nơm) nằm ở khu vực đồi Ch’Lai thuộc thôn A Xòo, xã A Nông cũ, nay thuộc xã Tây Giang [1][3]. Công trình được đồng bào người Cơ Tu cùng bộ đội Binh trạm 43 đào trong giai đoạn 1967 – 1968 để làm nơi trú ẩn, hội họp, cấp cứu thương binh và cất giữ vũ khí, lương thực phục vụ tuyến hành lang Trường Sơn [1][3]. Hệ thống địa đạo này đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cấp bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh [1][3].
Bối cảnh mở đường Trường Sơn và đào hầm
Theo Báo Nhân Dân, giai đoạn 1965 – 1970 khu vực Tây Giang là trọng điểm đánh phá bằng bom đạn của quân đội Mỹ [1]. Từ năm 1965, không quân Mỹ bắt đầu đánh phá ác liệt vùng cao miền núi tỉnh Quảng Nam [1]. Đến năm 1967, đường Trường Sơn mở đến khu vực này [1].
Theo bản tin trên VietnamPlus, huyện Hiên cũ (gồm khu vực xã Đông Giang và Tây Giang hiện nay) là vùng căn cứ kháng chiến [3]. Năm 1967, sau trận đánh đồn A Tép ở Thừa Thiên Huế, bộ đội công binh cùng lực lượng thanh niên xung phong mở nhánh đường Trường Sơn Đông từ biên giới Việt – Lào nối sang đường Trường Sơn Tây nhằm vận chuyển khí tài và đưa bộ đội xuống đồng bằng miền Trung [3].
Trước các đợt ném bom rải thảm và rải hóa chất, lực lượng du kích cùng người dân địa phương ban đầu đào các hầm trú ẩn nhỏ, sau đó mở rộng dần thành hệ thống địa đạo liên hoàn [1][3]. Trong giai đoạn 1967 – 1968, ban ngày nhân dân cùng bộ đội tham gia chuyển vũ khí, lương thực từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam, ban đêm tập trung đào địa đạo [1]. Rừng núi nơi đây được chọn xây dựng địa đạo để bảo đảm an toàn cho các cơ quan, đơn vị, tiếp nhận và lưu trữ vũ khí, thuốc men, đặt trạm y tế quân đội điều trị thương binh và đón tiếp các đoàn cán bộ, học sinh di chuyển giữa hai miền [1][3].
Vị trí và kỹ thuật đào địa đạo Bh’nơm
Địa đạo Bh’nơm (còn gọi địa đạo Axòo) nằm ở đồi Ch’Lai thuộc thôn A Xòo (xã A Nông cũ), cách đường biên giới Việt – Lào khoảng 2 km và cách trung tâm huyện Tây Giang cũ khoảng 7 km [1][3].
Địa đạo được thiết kế đào theo hình chữ Z [1][3]. Cửa hầm nằm ở sườn đồi hướng bắc nhìn ra cánh rừng già, còn lối ra quay về hướng nam được cây cối rậm rạp che chắn [1]. Việc bố trí hai cửa hầm đối diện nhau nhằm tận dụng ánh sáng tự nhiên và bảo đảm thông gió thông suốt trong lòng đất [1]. Miệng hầm được ngụy trang cẩn thận, nhìn từ bên ngoài chỉ thấy gò đất mọc cây cối tự nhiên [1].
Khi đào, lực lượng thi công chia làm hai mũi: một mũi đào từ miệng phía bắc, một mũi đào ngược từ lối ra phía nam [1]. Đi đến đâu, thợ đào dùng cành cây cắm vào vách để định hướng đường đi [1]. Hai bên gõ các cặp phách gỗ để nghe ngóng tiếng động dưới lòng đất, từ đó chỉnh hướng cho hai đoạn hầm gặp nhau [1].
Dụng cụ thi công gồm cuốc chim, xẻng gò bằng tôn và sọt đan bằng gỗ rừng; người dân còn có sáng kiến đẽo gỗ rừng làm xe kéo đất đá [1]. Quy cách lòng hầm được lấy theo kích thước cơ thể người, bảo đảm đi lại không đụng đầu [1].
Theo Báo Nhân Dân, địa đạo Bh’nơm được đào liên tục trong 1 năm với hơn 16 nghìn ngày công, đưa hơn 19 nghìn mét khối đất đá ra khỏi lòng núi [1]. Đường hầm dài hơn 70 m ngoằn ngoèo trong núi, có chiều cao 1,8 m và chiều rộng 1,5 m [1]. Bên trong chia thành 7 ô chức năng: 4 ô nằm bên phải và 3 ô bên trái; mỗi ô có chiều dài 5 m, chiều rộng 2 m [1][3].
Cụm địa đạo xã A Nông và rà soát mộ liệt sĩ
Theo bài viết trên VietnamPlus, ngoài địa đạo Bh’nơm và địa đạo đồi L’bơơi ở thôn Axòo, cả 4 thôn của xã A Nông cũ đều có các công trình địa đạo được xây dựng [3]. Các điểm khác gồm địa đạo Tâm Abóc ở thôn Arớt, địa đạo đồi Abuôl ở thôn Acấp và địa đạo Ch’run ở thôn Anoonh [3]. Trong đó, địa đạo Ch’run có chiều dài khoảng 50 m, miệng hầm rộng 3 m, cao 1,6 m, sức chứa khoảng 50 người, nằm sâu trong rừng rậm bên suối chảy quanh đồi [3].
Hệ thống địa đạo tại xã A Nông được người dân địa phương phát hiện vào năm 2008 và được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cấp bằng di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 2009 [1][3].
Vùng rừng núi Tây Giang trải qua nhiều năm chiến sự, để lại số lượng lớn cán bộ, chiến sĩ và người dân hy sinh [1][2]. Theo Báo Đà Nẵng, trong công tác tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ của Ban chỉ đạo 24 huyện Tây Giang, địa đạo A Xòo cùng với Đồn Tơ Râm ở xã A Xan cũ (nay thuộc xã Hùng Sơn), tuyến đường Hồ Chí Minh cũ và dải biên giới Việt – Lào là những địa bàn trọng yếu được tập trung rà soát và thu thập thông tin mộ chí [2].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn và đồng bào địa phương: xã Tây Giang, xã Đông Giang, xã Hùng Sơn, người Cơ Tu
- Các căn cứ kháng chiến và địa đạo ở miền Trung: địa đạo Kỳ Anh, căn cứ Nước Là, khu di tích Nước Oa
Điều còn chưa rõ
- Chênh lệch số đo chiều dài địa đạo Bh’nơm: Báo Nhân Dân (năm 2009) ghi dài hơn 70 m, trong khi bài viết trên VietnamPlus (năm 2012) ghi nhầm thành “hơn 70km” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Biến thể tên gọi giữa các nguồn: A Xòo, Axòo, địa đạo Bh’nơm và cụm địa đạo xã Anông [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tiến trình nâng cấp xếp hạng di tích quốc gia: thông tin năm 2012 cho biết địa phương lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia, nhưng chưa có văn bản công nhận chính thức trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng mộ liệt sĩ cụ thể tại riêng khu vực địa đạo A Xòo chưa được thống kê riêng lẻ trong bài báo năm 2020 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Nhân Dân, “Địa đạo trên đại ngàn Trường Sơn”, 02/09/2009, https://nhandan.vn/dia-dao-tren-dai-ngan-truong-son-post547640.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Tây Giang nỗ lực tìm kiếm mộ liệt sĩ”, 22/07/2020, https://baodanang.vn/tay-giang-no-luc-tim-kiem-mo-liet-si-3076363.html, truy cập 23/10/2026.
- VietnamPlus, “Quảng Nam phát triển du lịch cụm địa đạo xã Anông”, 24/04/2012, https://www.vietnamplus.vn/quang-nam-phat-trien-du-lich-cum-dia-dao-xa-anong-post140517.vnp, truy cập 23/10/2026.